Müəllifdən

Əvvəlki məqalədə kifayət qədər narahatedici sual üzərində dayanmışdıq: müasir təhsil sistemi nə qədər insan istedadı qoruyub saxlaya və inkişaf etdirə bilib? Bu fikri davam etdirərkən başqa bir vacib sualı da diqqətdən kənarda qoymaq olmaz: uşağın qabiliyyətini vaxtında müəyyən etmək ümumiyyətlə mümkündürmü? Axı hər bir valideyn övladının gələcəkdə uğur qazanmasını yalnız görmək deyil, həm də onun güclü tərəflərini, təbii meyillərini vaxtında aşkar edib bu potensialın inkişafına kömək etmək istəyir.

Biz taleyi öncədən görmək istəyirik, yoxsa sadəcə dəstək olmaq?

Əlbəttə, insanın gələcəyini öncədən tam dəqiqliklə görmək mümkün deyil. Tarix uşaqların istedadının gec üzə çıxması ilə bağlı saysız-hesabsız nümunələr tanıyır. Bəziləri on yaşında, digərləri on altı yaşında, bəziləri isə yalnız universiteti bitirdikdən sonra öz potensialını ortaya qoyur.

Bununla belə, müasir psixologiya, pedaqogika və artıq rəqəmsal texnologiyalar da uşağın güclü tərəflərini əvvəllər mümkün olduğundan qat-qat daha dəqiq qiymətləndirməyə və anlamağa imkan verir. Söhbət onun taleyini əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdən deyil, təbii meyillərini vaxtında görmək və onları dəstəkləməkdən gedir.

Potensialı nə göstərə bilər?

Əsas məsələ uşağın nə qədər biliyə malik olması deyil, onda xüsusi qabiliyyətlərin olub-olmamasıdır. Onlardan heç olmasa bir neçəsini sadalamağa çalışım.

Birinci əlamət – qavrama sürətidir.

Bəzi uşaqlar bir-iki izahdan sonra artıq müstəqil şəkildə yeni həll yolları tapa bilirlər. Digərlərinə isə eyni mövzunu mənimsəmək üçün dəfələrlə təkrar izah lazımdır.

Burada söhbət əzbərlənmiş faktlardan deyil, prinsipi tez qavrama bacarığından gedir.

İkinci əlamət – biliyi yeni şəraitdə tətbiq etmək bacarığıdır.

Uşağa hər hansı fiziki hadisə izah edilir, sonra isə ona biologiyadan bir tapşırıq verilir və o, gözlənilmədən eyni prinsipi burada da tətbiq edir. Bu, sadəcə materialı yadda saxlamaq deyil, qanunauyğunluqları görmək bacarığının göstəricisidir.

Üçüncü əlamət – maraq və israrlı olmaqdır.

Bunları testlərlə ölçmək çətindir, amma müşahidə etmək asandır: uşaq hansı sualları verir, çətin tapşırığa yenidən qayıdırmı, həll üçün əlavə yollar axtarırmı?

Bundan başqa, ənənəvi məktəbin çox vaxt lazımi dərəcədə qiymətləndirə bilmədiyi digər qabiliyyətlər də var: başqalarını təşkil etmək bacarığı, razılığa gəlmək qabiliyyəti, zəngin təxəyyül, yeni ideyalar yaratmaq, mühəndis təfəkkürü, musiqi eşitmə qabiliyyəti və məkan təfəkkürü.

Bütün bu keyfiyyətlər olimpiada qalibi olmaq qədər, bəzən isə ondan da dəyərli ola bilər.

Ən böyük səhv – yalnız bir istedad növünü axtarmaq

Əgər təhsil sistemi yalnız gələcəyin riyaziyyatçılarını axtarsa, musiqiçiləri itirəcək. Yalnız olimpiada qaliblərinə üstünlük versə, gələcəyin sahibkarlarını görməyəcək. Təkcə gələcəyin alimlərini seçməyə çalışsa, görkəmli mühəndisləri gözdən qaçıracaq.

Uşaq riyaziyyatdan orta qiymətlər ala bilər, amma saatlarla mürəkkəb konstruktorlar yığa, velosipedini və ya kompüterini özü təmir edə, qeyri-adi texniki həllər fikirləşə bilər.

Məktəb isə çox vaxt onun mühəndis təfəkkürünü deyil, yalnız qiymətlərini görür.

Məhz buna görə də müasir pedaqogika tədricən vahid intellekt anlayışından uzaqlaşır. İnsanların güclü tərəfləri müxtəlif olur və cəmiyyət onların hər birinə ehtiyac duyur.

Erkən seçimin təhlükəsi

Lakin burada ciddi risk yaranır.

Tutaq ki, biz “perspektivli” uşaqları müəyyən etməyi öyrəndik. Bəs onda digərləri ilə necə davranacağıq? Erkən seçim asanlıqla özünü doğruldan proqnoza çevrilə bilər: “Sən istedadlılar sırasına düşmədin!” Bundan sonra uşağın daha az imkan, daha az diqqəti və özünə daha az inam olur. Nəticədə isə o, çox vaxt özünü yeni sahələrdə sınamaqdan imtina edir. Buna görə də məqsəd fərqli olmalıdır.

Ən yaxşıları deyil, güclü tərəfləri axtarmaq

Ola bilsin ki, gələcəyin məktəbi “seçilmiş” 10 faizi müəyyənləşdirməyə çalışmamalıdır. Onun əsas vəzifəsi hər bir uşağın “qabiliyyət xəritəsini” hazırlamaq və onu daim yeniləmək olmalıdır. Birinin güclü tərəfi dillərdir, digərinin məkan təfəkkürü, üçüncünün liderlik bacarığı, dördüncünün musiqi qabiliyyəti, beşincinin isə mühəndis təfəkkürüdür.

Belə olduqda təhsil seçim sistemi olmaqdan çıxır və inkişaf sisteminə çevrilir. Belə bir sistemin əsas məqsədi uşaqları “istedadlı” və “adi” qruplarına bölmək deyil, hər birinin güclü tərəflərini mümkün qədər erkən aşkar etmək və onların inkişafına kömək etməkdir.

Lakin burada yeni problem ortaya çıxır. Hətta ən təcrübəli müəllim belə hər bir şagirdin inkişafındakı minlərlə kiçik dəyişikliyi illərlə izləmək imkanına malik deyil. Məhz bu məqamda müasir süni intellekt sistemləri köməyə gələ bilər.

Burada süni intellekt niyə vacibdir?

İnsan üçün minlərlə xırda əlaməti davamlı şəkildə izləmək çətindir. Müasir süni intellekt sistemləri isə nəzəri cəhətdən onları illərlə təhlil etmək imkanına malikdir.

Məsələn, onlar aşağıdakıları izləyə bilər:

• uşağın müstəqil olaraq hansı tapşırıqları seçdiyini; 
• hansı izahları daha tez qavradığını; 
• hansı səhvləri təkrar etdiyini; 
• hansı layihələrin onda daha çox maraq oyatdığını və s. 

Zaman keçdikcə bu məlumatlar əsasında uşağın güclü tərəflərinin getdikcə daha dəqiq profili formalaşa bilər. Bu, birdəfəlik test deyil, daim yenilənən inkişaf mənzərəsidir.

Bəlkə də gələcəyin ən vacib sualı

Uzun illər məktəb belə bir suala cavab axtarıb: “Şagirdlər arasında ən yaxşısı kimdir?”

Lakin XXI əsrdə daha vacib olan başqa bir sual meydana çıxır: “Hər bir şagird nədə güclüdür?” Bu iki sual arasındakı fərq çox böyükdür.

Birinci yanaşma rəqabət sistemi yaradır.

İkinci yanaşma isə insan potensialının üzə çıxarılması sistemini formalaşdırır.

Və bəlkə də gələcəyin məktəbinin böyüklüyü yetişdirdiyi olimpiada qaliblərinin sayı ilə deyil, neçə uşağa özünü tapmağa və öz potensialını reallaşdırmağa kömək etməsi ilə ölçüləcək.