Kənd təsərrüfatının maraqlı bir xüsusiyyəti var.

Fermer olmaq üçün torpaq, texnika, heyvanlar, toxum, su, avadanlıq, pul və yaxşı olardı ki, təcrübə də olsun.

Amma dövlət dəstəyi almaq istəyəndə bəzən məlum olur ki, bunların bir  qismi artıq sizdə olmalıdır. Demək olar ki, lətifəyə çevrilir.

– Mən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmağa başlamaq istəyirəm. Dəstək ala bilərəm? 

– Əlbəttə.
– Əla. Bəs bunun üçün nə lazımdır?

– Əvvəlcə təsərrüfatınız olmalıdır.
– Amma mən elə onu yaratmaq istəyirəm.

– Onda, yaradandan sonra gəlin.

Zarafat bir yana, Azərbaycanın kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyinin yeni sistemində mühüm dönüş nəzərə çarpır: dövlət sadəcə fermerlərin sayını artırmaq deyil, istehsalın miqyasını, səmərəliliyini və keyfiyyətini stimullaşdırmaq istəyir.

Və burada sual yaranır: niyə artıq istehsal edənə daha həvəslə kömək olunur?

Beş qoyun hələ ferma demək deyil

2026-cı il mayın 25-də Azərbaycan Prezidenti kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalının 2026–2030-cu illərdə inkişafına dair Dövlət Proqramını təsdiqləyib. Proqramın məqsədləri kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın və rəqabət qabiliyyətinin artırılması, müasir texnologiyaların, emalın və ixracın inkişaf etdirilməsidir.

Sentyabrın 7-də isə Aqrar Subsidiya Şurası bitkiçilik, heyvandarlıq, balıqçılıq, müasir suvarma sistemləri, istixanalar və emal sahələri üzrə yeni dəstək mexanizmlərini təsdiqləyib.

Ən maraqlı rəqəmlər də məhz burada başlayır.

Məsələn, xırdabuynuzlu heyvandarlığın dəstəklənməsi üçün belə bir şərt müəyyən edilib: təsərrüfatın ən azı 100 hektar otlaq sahəsi və ən azı 500 baş qoyun və ya keçisi olmalıdır. Qeydiyyata alınmış hər heyvana görə 4 manat subsidiya nəzərdə tutulur.

Beş qoyunu və fermer olmaq üçün böyük həvəsi olan bir insan üçün bu, yumşaq desək, o qədər də ümidverici xəbər deyil.

Beş qoyun təsərrüfat sayılırmı? Ailə büdcəsi baxımından – ola bilər. Yeni subsidiya sistemi baxımından isə açıq-aşkar yox.

Amma buradan belə nəticə çıxarmaq da düzgün olmazdı ki, artıq bütün subsidiyalar yalnız iri təsərrüfatlar üçün nəzərdə tutulub.

Məsələn, sahəsi 5 hektardan 100 hektaradək olan təsərrüfatlar digər şərtlərə də əməl etdikdə əkin subsidiyasının 30 faizini əvvəlcədən ala bilərlər. İntensiv zeytun bağları üçün minimum sahə 50 hektardan 5 hektara endirilib, Naxçıvanda isə minimum hədd 1 hektar müəyyən edilib.

Mənzərə birmənalı deyil. Amma ümumi prinsip aydındır: dövlət sadəcə yeni fermerlərin yaranmasında deyil, mövcud istehsalın daha iri, daha müasir və daha səmərəli olmasında maraqlıdır.

İki fermer

İki nəfəri təsəvvür edək.

Birincisi deyir: “Fermer olmaq istəyirəm. Torpaq sahəm və tərəvəz yetişdirmək ideyam var. İstixana, texnika və suvarma sistemi almaqda mənə kömək edin”.

İkincisi isə artıq tərəvəz yetişdirir. Onun torpağı, istixanası, avadanlığı, işçiləri və alıcıları var. Amma o, müasir suvarma sistemi qurmaq, istehsalı artırmaq və ya məhsulun bir hissəsini emala vermək istəyir.

Dövlət üçün bunlar tamamilə fərqli iki vəziyyətdir. Birincinin istehsal yaratmaq niyyəti var. İkincinin isə artıq təkmilləşdirilə bilən istehsalı var. Dövlət subsidiyası da ilk növbədə ikinci vəziyyətdə işləyir.

Birinci halda başqa alətlər mövcuddur: kredit, lizinq, zəmanətlər və investisiyalar. Subsidiyanın mahiyyəti fərqlidir: o, biznesin sadəcə yaradılması faktı ilə deyil, nəticə ilə – konkret məhsulun istehsalı, məhsuldarlığın artırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi və ya emalın inkişafı ilə bağlıdır.

Başqa sözlə, kredit biznesi yaratmağa və inkişaf etdirməyə kömək edir, subsidiya isə istehsalda tələb olunan nəticəni dəstəkləyir.

Bu, prinsipial fərqdir.

Dövlət niyə ümumiyyətlə başqasının ferması ilə maraqlanır?

Burada başqa bir sual da yaranır.

Tutaq ki, bir insanın artıq böyük ferması var. Torpağı, sürüsü, texnikası, işçiləri və istehsalı mövcuddur. Dövlət də ona subsidiya verir. Niyə?

Axı bu pul havadan yaranmır. Söhbət dövlət büdcəsinin vəsaitindən, yəni son nəticədə vergiödəyicilərinin pulundan gedir.

Cavab budur ki, dövlət yalnız fermerə kömək etmir. O, bütün ölkə üçün müəyyən məsələni həll etməyə çalışır.

Təsəvvür edək ki, ət istehsalı həddindən artıq bahalaşır.

Fermer üçün yem, yanacaq, elektrik enerjisi və texnika bahalaşır. Maya dəyəri artır. O, zərərlə işləməmək üçün qiyməti qaldırır. Ət bahalaşır. Vəziyyət davam edərsə, fermer tamamilə rasional bir addım ata bilər – istehsalı azaltmaq. Məhz bu məqamda problem artıq bir fermerin problemi olmaqdan çıxır. Yerli ət istehsalı azalırsa, daha çox idxala ehtiyac yaranır. İdxal isə daha baha başa gəlirsə, sonda bunun pulunu istehlakçı ödəyir.

Beləliklə, maraqlı vəziyyət yaranır: dövlət əvvəlcə istehsalı qorumaq üçün istehsalçıya kömək etməyə çalışır, amma nəticədə bu, istehlakçıya da yardım ola bilər.

Əlbəttə, subsidiya məhsulların mütləq ucuzlaşacağı demək deyil. Qiymətlərə yanacaq, yem, gübrə, logistika, məhsuldarlıq, idxal və digər amillər təsir göstərir.

Amma prinsip sadədir: dövlət ölkədə kifayət qədər ərzaq istehsal olunmasında və onun əhali üçün əlçatan qalmasında maraqlıdır. Buna görə də kənd təsərrüfatı dövlət üçün eyni vaxtda həm iqtisadiyyat, həm ərzaq təhlükəsizliyi, həm də sosial siyasətdir.

Subsidiya hədiyyə deyil

Dövlət demir: “Böyük fermanız var? Təbrik edirik. Buyurun, bu da pul”. Məntiq başqadır: “Bizə lazım olan məhsulu istehsal edirsiniz, müasir texnologiyalardan istifadə edirsiniz, səmərəliliyi artırırsınız, məhsulu emala verirsiniz və ya müəyyən olunmuş digər şərtləri yerinə yetirirsiniz?” “O zaman xərclərinizin bir hissəsini kompensasiya etməyə hazırıq”. Yəni dövlət fermerin özünü deyil, həm dövlətə, həm də ölkəyə lazım olan nəticəni dəstəkləyir.

Məsələn, yeni qaydalara əsasən, 22 ixtisaslaşmış rayonda buğda istehsalında müasir suvarma sistemlərindən istifadə edildikdə hər hektara 400 manat subsidiya nəzərdə tutulur. Ənənəvi suvarmada isə bu məbləğ 200 manatdır. Bu fərq təsadüfi deyil.

Dövlət üçün təkcə buğdanın əkilməsi vacib deyil. Əsas məsələ onun necə yetişdirilməsi və nəticədə nə qədər məhsul əldə olunmasıdır.

Emal müəssisələrinə təhvil verilən məhsullar üçün də ayrıca məhsul subsidiyalarının tətbiqi nəzərdə tutulur. Demək olar ki, belə bir söhbət alınır: “Buyurun, bu da dəstək. Amma pulu sadəcə cibə qoymaq alınmayacaq. Əvvəlcə göstərin ki, istehsal yaxşılaşıb”.

Bəs fermer olmaq istəyən insan nə etsin?

Məhz burada həmin paradoks ortaya çıxır.

Tutaq ki, bir insan kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmağa başlamaq qərarına gəlib.

Onun kiçik torpaq sahəsi, tərəvəz yetişdirmək həvəsi və hətta yaxşı biznes-planı var. Amma istixanası, suvarma sistemi, texnikası və işə başlamaq üçün pulu yoxdur. Ona ilk növbədə başlanğıc kapitalı lazımdır.

Amma dövlət yalnız fermer olmaq vədinə görə hər kəsə pul paylaya bilməz. Əks halda sadəcə demək kifayət edərdi: “Mən pomidor yetişdirməyə hazırlaşıram”. Cavabında da pul almaq olardı.

Bir ildən sonra isə niyə pomidor alınmadığını izah etmək lazım gələrdi. Dövlət üçün bu, həddindən artıq bahalı eksperimentdir.

Buna görə də biznesə başlamaq üçün kreditlər, lizinq, zəmanətlər və digər maliyyə alətləri mövcuddur. Sahibkar layihənin həyat qabiliyyətini sübut etməli, maliyyə cəlb etməli və istehsal yaratmalıdır. Əgər həmin istehsal dövlətin prioritetlərinə uyğun gəlirsə, subsidiya almaq imkanı yaranır. Dövlətə sadəcə daha çox fermer yox, daha çox müasir kənd təsərrüfatı məhsulu lazımdır.

Bunu təkcə biz etmirik

Kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyinin sırf Azərbaycan ixtirası olduğunu düşünmək səhv olardı. Dünyanın müxtəlif ölkələri bu məqsədə böyük vəsaitlər xərcləyir.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının məlumatına görə, onun monitorinq apardığı 54 ölkədə 2022–2024-cü illərdə kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyi orta hesabla ildə təxminən 842 milyard dollar təşkil edib.

Amma heç bir ölkədə dövlət dünən fermer olmaq qərarına gəlmiş bir insanın yanına gəlib belə demir: “Buyurun, bu da pul. Traktor alın. Nəsə alınsa, sonra bizə deyərsiniz”.

Müxtəlif ölkələrdə dəstək mexanizmləri fərqli qurulub. Onlar istehsal, qiymətlər, ekologiya, sığorta və texnologiyaların tətbiqi ilə bağlı ola bilər. Amma ümumi prinsip tanışdır: dövlət sadəcə istehsal etmək arzusunu deyil, ölkəyə konkret nəticə verə biləcək istehsalı dəstəkləyir.

Bəs paradoks nədədir?

İlk baxışdan ədalətsiz görünür: ferması olana kömək edirlər, ferma yaratmaq istəyənə isə əvvəlcə pulu özü tapmağı təklif edirlər.

Dövlət təkcə fermer olmaq arzusuna görə pul vermək istəmir.

Buna görə də yeni başlayan fermer əvvəlcə işlək biznes yaratmalı, yalnız bundan sonra dövlət həmin biznesi daha yaxşı etməyə kömək edə bilər.

Nəticədə qəribə, amma kifayət qədər izaholunan ardıcıllıq yaranır: əvvəl istehsal – sonra subsidiya. Yaxud daha sadə desək: əvvəl fermer ol – sonra sənə kömək edərlər.