Bəzən qatar təkcə sərnişinləri deyil, bütöv bir dövrü geri qaytarır. Məhz buna görə Bakı–Tbilisi marşrutunun bərpası ilə bağlı müzakirələr gözlənilmədən yaddaş barədə müzakirələrə çevrildi. Yeni vaqonlar, biletlər və yolda keçəcək vaxt ətrafında mübahisələrin arxasında daha mühüm sual gizlənir: biz əslində nəyi geri qaytarmaq istəyirik – nəqliyyat xəttini, yoxsa yolun özünün səyahətin bir hissəsi olduğu dövrün ab-havasını?

Bu gün Bakı ilə Tbilisi arasında dəmir yolu əlaqəsinin bərpası müzakirə ediləndə əsasən vaqonlardan, qiymətlərdən və yolda keçəcək vaxtdan danışılır. Bəziləri müasir “Stadler” qatarlarına sevinir, digərləri isə bir reysə təxminən min sərnişin daşıya bilən köhnə qatarları xatırlayır. Lakin bütün bu nəqliyyat hesablamalarının arxasında daha böyük məqam dayanır – yolun özünün həyatın bir hissəsi olduğu dövrə dair yaddaş.

Quru sərhədlərinin bağlanmasına qədər Gürcüstan Azərbaycan sakinlərinin ən populyar xarici istiqamətlərindən biri olaraq qalırdı. Hər il ölkəyə yüz minlərlə, ayrı-ayrı illərdə isə bir milyondan çox Azərbaycan vətəndaşı səfər edirdi. Bir çoxları üçün Tbilisiyə getmək bağa və ya qonşu şəhərdə yaşayan qohumların yanına getmək qədər adi hal almışdı. Dəmir yolu isə bu səfərlərdə xüsusi rol oynayırdı.

Köhnə Bakı–Tbilisi qatarlarının tərkibində 15–18 vaqon olurdu, yay aylarında isə onların sayı 20-yə çatırdı. Onlar səs-küylü, heç də həmişə rahat deyildilər, amma qəribə dərəcədə canlı idilər. Onlarda bütün Qafqaz səyahət edirdi: tələbələr, tacirlər, uşaqlı ailələr, turistlər, musiqiçilər, təkərlərin ahəngdar taqqıltısı altında sonsuz söhbətlərə dalan təsadüfi yol yoldaşları.

Bu gün hər şey fərqlidir. İsveçrə istehsalı olan yeni “Stadler” qatarları rahat, səssiz və müasirdir. Lakin əvvəllər qatar bir dəfəyə 1000 nəfərədək sərnişin daşıyırdısa, indi bu rəqəm 100-dən bir qədər çoxdur. Müasir nəqliyyat dövrünün paradoksu da burada yaranır: rahatlıq artıb, əlçatanlıq isə azalıb. Tələb təklifi bir neçə dəfə üstələyəndə isə səyahət tədricən kütləvi nəqliyyat vasitəsindən imtiyaza çevrilir.

Lakin bu marşrutun tarixində belə bir ifrat nümunə də olub – əvvəlcədən kütləvi sərnişin daşınması üçün nəzərdə tutulmayan qatar. 2000-ci illərin əvvəllərində Bakı ilə Tbilisi arasında hərəkət edən, demək olar unudulmuş “American Express” qatarı yada düşür. Cəmi üç vaqon: iki yataq və bir restoran vaqonu. Deyəsən, biletin qiyməti təxminən 200 dollar idi – o dövr üçün olduqca böyük məbləğdi. Əsas sərnişinlər diplomatik nümayəndəliklərin əməkdaşları, xarici mütəxəssislər, beynəlxalq təşkilatların və transmilli şirkətlərin işçiləriydi. Bəzən onlara qeyri-hökumət təşkilatlarının əməkdaşları, ekspertlər və beynəlxalq qrant proqramlarının iştirakçıları da qoşulurdu. Bu insanlar üçün biletin yüksək qiyməti daha çox dəbdəbəyə görə deyil, təhlükəsizliyə, rahatlığa və qonşu ölkəyə əlavə çətinlik çəkmədən getmək imkanına görə ödənilən haqq idi.

O vaxt Cənubi Qafqaz tamamilə başqa reallıqda yaşayırdı. Birinci Qarabağ müharibəsi yenicə başa çatmışdı. Azərbaycan ağır iqtisadi böhranın nəticələrindən yenicə qurtulmağa başlayırdı, neft-qaz layihələri hələ ölkəni dəyişməyə macal tapmamışdı, beynəlxalq əlaqələr isə yenicə formalaşırdı. Hava nəqliyyatı son dərəcə məhdud idi. Buna görə də qatar sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyildi – bir çoxları üçün xarici dünya ilə əlaqə yaradan azsaylı etibarlı körpülərdən birinə çevrilmişdi.

1990-cı illərin sonlarında formalaşan nəsil üçün Tbilisiyə qatarla getmək sadəcə səfərdən daha böyük məna daşıyırdı. Bu, həyatın müharibədən sonrakı təcridin hüdudlarından tədricən kənara çıxmağa başladığının ilk əlamətlərindən biri idi.

“American Express” qatarında xüsusi ab-hava hökm sürürdü – demək olar, Avropa mühiti. Gecə vaqonu, zəif işıqlandırma, sakit söhbətlərin getdiyi restoran, səhər çayı və pəncərənin qarşısında yavaş-yavaş dəyişən Qafqaz mənzərəsi. O vaxt elə görünürdü ki, dəmir yolu Bakıya məkanları və mədəniyyətləri birləşdirən şəhər kimi yenidən öz köhnə tarixi rolunu qaytarır.

Bir əsrdən artıq müddət ərzində Bakı təkcə regionun neft paytaxtı deyil, həm də ticarət və nəqliyyat yollarının mühüm kəsişmə nöqtəsi olub. Bəlkə də elə buna görə hər yeni beynəlxalq dəmir yolu əlaqəsi burada şəhərin tarixi funksiyalarından birinin geri qayıtması kimi qəbul edilir.

Təsadüfi deyil ki, hətta İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl Bakı–Tbilisi–Qars–İstanbul marşrutu ideyası fəal şəkildə müzakirə olunurdu. Demək olar, 30 saatlıq yol. Praqmatiklər üçün həddindən artıq uzun vaxt itkisi. Dəmir yolunun romantikasını anlayanlar üçün isə Qafqaz və Anadolu boyunca quru yolla əsl səyahət.

Bəlkə də belə marşrutların əsas mahiyyəti məhz bundadır. Təyyarə vaxta qənaət edir, amma məsafə hissini aradan qaldırır. Qatar isə insana yolun özünü yaşamağa imkan verir. İnsana söhbət, kitab, təsadüfi tanışlıqlar və öz düşüncələri üçün vaxt yaradır. O, təkcə şəhərləri deyil, xatirələri də birləşdirir.

Mövcud marşrutun Batumiyə qədər uzadılması ideyası artıq nəqliyyat layihəsindən daha çox, səyahətin yeni fəlsəfəsi kimi görünür: dəmir yolunu avtobuslar və loukosterlərlə birləşdirərək qatarla Qara dənizə, oradan isə Türkiyəyə və ya Avropaya. Əslində, söhbət Qafqazın vahid hərəkət məkanı kimi geri qayıtmasından gedir.

Bəlkə də elə buna görə Bakı–Tbilisi qatarı haqqında söhbət bu qədər insanda gözlənilməz nostalji yaradır. Çünki söhbət təkcə vaqonlardan və biletlərdən getmir. Bəzən qatar təkcə marşrutu geri qaytarmır. O, yolun iki məntəqə arasındakı məsafə deyil, səyahətin özünün bir hissəsi olduğu dövrü geri qaytarır.