Müəllifdən

Azərbaycanda süni intellekt haqqında artıq təkcə proqramçılar danışmırlar. Bəziləri onda iqtisadiyyatın yeni hərəkətverici qüvvəsini görür, digərləri isə təhsil, hüquq və təhlükəsizlik üçün yarana biləcək risklər barədə xəbərdarlıq edirlər. Bu yaxınlarda hətta adət etdiyimiz “süni intellekt” ifadəsindən imtina edib “Ali intellekt” demək təklifi də səsləndirilib.

Amma bu müzakirədə məni başqa bir sual maraqlandırır. Hamı daha tez-tez soruşmağa başlayıb: süni intellekt necə dəyişir? Mən isə başqa cür soruşmağı təklif edirəm: biz necə dəyişirik? Süni intellekt yalnız işləmək və düşünmək tərzimizi dəyişir, yoxsa tədricən bizim özümüzü də dəyişdirir?

Sünidirsə, deməli, həqiqi deyil?

Doğrudan da “süni” sözü bir qədər ağır səslənir. Süni gül – gül deyil. Süni təbəssüm – tam təbəssüm deyil. Amma süni intellektlə bağlı qəribə vəziyyət yaranır. O, sünidir, amma fəaliyyətinin nəticəsi tamamilə realdır. Texnologiya kimi meydana çıxıb, lakin tədricən intellektual həyatımızın iştirakçısına çevrilir.

Biz onunla danışırıq, nəyisə izah etməsini istəyirik, məsləhət alırıq, öz ideyalarımızı yoxlayırıq. Bəzən hətta yaxın vaxtlara qədər ancaq özümüz gördüyümüz işi də ona həvalə edirik.

Və burada sual yaranır: maşın artıq düşünməyimizə kömək edirsə, niyə biz hələ də ona adi alət kimi yanaşırıq?

Heç kimin işə götürmədiyi yeni əməkdaş

Kiçik şirkəti təsəvvür edək. Şirkətdə sənədləri tərcümə etməyi, məktublar hazırlamağı, cədvəlləri təhlil etməyi, məlumat axtarmağı və sutka boyu işləməyi bacaran əməkdaş peyda olub.

O, məzuniyyət istəmir. İşə gecikmir. Maaşının artırılmasını tələb etmir.

Düzdür, kiçik bir problem var.

Adi əməkdaş bəzən dürüst şəkildə deyir: “Bilmirəm”. Süni intellekt isə daha çox belə cavab verir: “Əlbəttə, indi izah edim”. Yalnız sonradan məlum ola bilər ki, izah nə qədər inamlı səslənsə də, bir o qədər də yanlış imiş. Buna görə də mən hələlik onu bütün mənalarda “ali intellekt” adlandırmağa tələsməzdim. Amma onu sadəcə kompüter hesab etmək də çətindir.

Süni intellekt insanda nəyi dəyişməyə başlayıb?

Əvvəllər texnologiyalar əsasən fiziki imkanlarımızı genişləndirirdi. Təkər daha uzağa getməyə, mühərrik daha sürətli hərəkət etməyə, maşın isə insanın gücü çatmayan yükü qaldırmağa imkan verirdi.

Süni intellekt isə başqa bir şey edir. O, intellektual əməyin bir hissəsinə çevrilməyə başlayır. Adi bir insan axşam onu açıb soruşa bilər: “Bu mövzunu mənə sadə dillə izah et”. Yaxud: “Məktub yazmağa kömək et”. Və ya: “Bu mənim ideyamdır. Onun zəif tərəflərini tap”.

Beləcə, süni intellekt tədricən vərdişlərimizi dəyişir. Biz yanımızda hər zaman sual verə biləcəyimiz birinin olmasına alışırıq. Hətta həmin “biri” kompüter olsa belə.

Amma burada xoşagəlməz tərəf də ortaya çıxır. Köməkçi nə qədər ağıllı olarsa, onun sahibi bir o qədər tənbəlləşə bilər.

Soruşmaq mümkündürsə, niyə yadda saxlayaq? Maşın bunu daha tez və daha gözəl ifadə edə bilirsə, fikrimizi niyə özümüz formalaşdıraq? Əvvəlcə bu, rahatdır. Sonra çox rahatdır. Daha sonra isə insan qəfildən anlayır ki, əvvəllər onsuz necə bacardığını artıq xatırlamır.

Ən maraqlısı da məhz burada başlayır.

Düşünmək üzərində monopoliyamızı itiririk

Minilliklər boyu insan onun bədəninin imkanlarını artıran alətlər yaradıb. İndi isə yalnız əlləri, gözləri və ya hərəkət sürətini deyil, beyni də gücləndirən alət meydana çıxıb.

İnsanın yanında məlumatı sürətlə təhlil edə, əlaqələri tapa, fikirləri formalaşdıra və həll variantları təklif edə bilən bir sistem varsa, çətin sual yaranır: bəs onda bizə nə qalır?

Əvvəllər maşın insanın fiziki əməyinin bir hissəsini öz üzərinə götürə bilirdi. İndi isə beynin gördüyü işin də bir hissəsini üzərinə götürməyə başlayır. Bu artıq sadəcə rahatlıq məsələsi deyil. Sual budur ki, insan intellektual əməyinin əhəmiyyətli hissəsini maşına həvalə etməyə alışarsa, onun özü necə dəyişəcək?

Maşın məsləhət, insan qərar verir

Burada bir mühüm məqam var: belə texnologiya xüsusi məsuliyyət tələb edir. Və məsuliyyət insanın üzərində qalmalıdır.

Təsəvvür edək ki, süni intellekt həkimə bir neçə müalicə variantı təklif edir. Yaxud mühəndis mürəkkəb hesablamaları təhlil etmək və layihəni yoxlamaq üçün bu sistemdən istifadə edir. Bütün bu hallarda maşın çox faydalı ola bilər. Amma son qərarı “kompüter belə dedi, deməli, doğrudur” prinsipi ilə vermək olmaz. Nəticələrə görə yenə də insan cavabdehdir.

Buna görə də süni intellekt nə qədər güclü olsa da, onun cavablarına kor-koranə inanmaq yox, onları yoxlamağı bacarmaq bir o qədər vacibdir. Ola bilsin ki, gələcəyin insanına yeni keyfiyyət lazım olacaq – çox inandırıcı səslənən cavaba şübhə etməyi bacarmaq.

Süni intellekt bir neçə saniyə ərzində nəhəng həcmdə məlumatı emal edə və eyni zamanda ən sadə məsələdə səhvə yol verə bilər.

O, həyat təcrübəsi olmadan parlaq mətn yaza bilər. Sevgini hiss etmədən sevgi haqqında danışa bilər. Ağrının nə olduğunu bilmədən insan ağrısını izah edə bilər. Bu, onu faydasız etmir. Əksinə. Amma bizə sadə bir şeyi xatırladır: ağıllı cavab hələ mütləq doğru cavab demək deyil.

Amma başqa bir dəyişiklik də baş verir. İnsan artıq süni intellektə yalnız “Mənə məktub və ya esse yaz” demir. Sorğular daha mürəkkəbləşib: “Qərarı necə daha yaxşı verim?” “Harada səhv edirəm?” “Əksini etsəm, nə baş verər?”

Belə halda süni intellekt bizim əvəzimizə iş görən maşından daha çox, daimi intellektual həmsöhbətə çevrilir. Yaxşı həmsöhbət isə insanın qərarına təsir göstərə bilər.

Və burada yeni sərhəd yaranır: yardım harada bitir və bizim öz düşüncəmiz kimi qəbul etdiyimiz maşın düşüncəsi harada başlayır?

Bəs onda insani xas olan nə qalır?

Burada süni intellekt haqqında söhbət bizi gözlənilmədən çox qədim suala qaytarır: ümumiyyətlə, insan olmaq nə deməkdir?

Əgər təhlil etmək, müqayisə aparmaq, qanunauyğunluqları tapmaq və fikirləri formalaşdırmaq qabiliyyəti artıq yalnız insana məxsus xüsusiyyət deyilsə, onda bizim fərqli cəhətimiz nədir?

Həyat təcrübəsi? Hisslər? Sevmək və əzab çəkmək bacarığı? Verilmiş qərarların nəticələrinə görə məsuliyyət?

Bu gün bu sualların qəti cavabı yoxdur. Və bəlkə də onları tapmağa tələsmək lazım deyil.

Məhz buna görə də insanla süni intellekti sadəcə qarşı-qarşıya qoymağı və daim kimin daha ağıllı olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışmağı düzgün hesab etmirəm. Bəzi tapşırıqlarda maşın artıq insanın rəqabət aparmasının çətin olduğu işləri görə bilir. Digər tərəfdən, insana milyonlarla variantı təhlil edə bilən süni intellekt vermək olar. Amma onların hansını seçməyin lazım olduğuna kim qərar verəcək? Hələlik cavab insanın özündə qalır.

Və ola bilsin ki, məhz seçim etmək bacarığı – təcrübəni, dəyərləri, məsuliyyəti və nəticələri nəzərə alaraq seçim etmək – insan düşüncəsini maşın analizindən fərqləndirən xüsusiyyət olaraq qalacaq.

Lakin texnologiyaların tarixi bizə “həmişəlik” kimi sözlərlə ehtiyatlı davranmağı öyrədir. İnsan ümumiyyətlə hansısa sərhədi son hədd elan etməyi sevir. Amma adətən yeni texnologiyanın ortaya çıxıb həmin sərhədi bir qədər də irəli aparanda bu sərhəd də yoxa çıxır.

Süni intellekt artıq sadəcə alət deyil. O, tədricən insanın düşündüyü, işlədiyi və yaşadığı mühitin bir hissəsinə çevrilir. Deməli, məsələ artıq yalnız süni intellektin nə edə biləcəyində deyil. Ola bilsin ki, daha vacib olan onun yanında insanın necə dəyişəcəyini anlamaqdır.

Son paradoks

Biz süni intellekti suallarımıza cavab verməkdə bizə kömək etsin deyə yaratmışdıq. Amma belə alındı ki, artıq o özü bizə suallar verməyə başlayıb.

Gələcəyin əsas təhlükəsi maşının bir gün həddindən artıq ağıllı olmasında deyil. Daha təhlükəli olan başqadır: insan onun köməyinə o qədər alışa bilər ki, öz düşüncəsinin nə qədər böyük hissəsini ona verdiyini artıq hiss etməyəcək.

Sonra isə görəcək ki, insan kimi düşünməyin nə demək olduğu barədə təsəvvürü də dəyişib. Və ola bilsin ki, insan tədricən maşın üçün rahat olan şəkildə düşünməyə başlayacaq.

Buna görə də hər şeyi çox sadə ifadə etmək olar: qoy süni intellekt yüksəlsin. Yetər ki, insan özü aşağı düşməsin.