Ölkələrin də insanlar kimi qəribə bir xüsusiyyəti var: dost nə qədər yaxın olsa, ondan gözləntilər də bir o qədər artır. Heç kim uzaq bir ölkədən hər məsələdə səninlə razılaşmasını gözləmir. Amma müttəfiqdən bunu tələb edirsən. O, səni dəstəkləməli, səs verməli, kimisə pisləməlidir. Həm də vaxtında, açıq şəkildə və televiziya kameralarının qarşısında.

Beynəlxalq siyasətdə təkcə strateji tərəfdaşlıqlar deyil, həm də özünəməxsus “dostluq imtahanları” mövcuddur. Üstəlik, bu imtahanlarda bəzən imtahan götürən tərəf rəqib yox, elə müttəfiqin özü olur.

2026-cı ilin sentyabrında İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu BMT Baş Assambleyasında çıxış edərkən bir çox nümayəndə heyəti zalı tərk etdi. Türkiyə də bu addımı atdı, Azərbaycan nümayəndə heyəti isə yerində qaldı. Oktyabrda oxşar vəziyyət Bakıda yaşandı: Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) sammitində İsrail Prezidenti İsxak Hersoqun çıxışı zamanı Türkiyə də daxil olmaqla bir sıra nümayəndə heyətləri zalı tərk etdi.

Bu hadisələr yalnız diplomatik jestləri deyil, yaxın müttəfiqlərin davranışını da müzakirə mövzusuna çevirdi. Türkiyə mətbuatında Azərbaycan nümayəndə heyətinin mövqeyi ilə bağlı yazılar dərc olundu, müxtəlif şərhlər səsləndirildi. Təbii ki, jurnalistlərin və ayrı-ayrı ictimai şəxslərin fikirlərini avtomatik olaraq Türkiyə hökumətinin rəsmi mövqeyi kimi qəbul etmək olmaz. Bununla belə, həmin fikirlər müəyyən ictimai rəy formalaşdırır və düşündürür: xarici siyasət məsələlərində mövqeləri fərqli olsa belə, müttəfiqlər həmrəyliyi eyni şəkildə nümayiş etdirməlidirlərmi?

Azərbaycanla Türkiyəni sıx siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələr birləşdirir. Belə tərəfdaşlardan qarşılıqlı dəstək gözlənilməsi təbiidir. Bəs dostluq o deməkdir ki, müttəfiqlər həmrəyliyi mütləq eyni jestlərlə nümayiş etdirməlidirlər? Hər addım sədaqət imtahanına çevrilirsə, müttəfiqlik itaət sınağı ilə əvəz olunmur?

Zalda oturmaq özlüyündə çıxış edən tərəfi dəstəkləmək demək deyil. Eyni qaydada, zalı tərk etmək də həmişə ölkənin əsl mövqeyini əks etdirmir. Diplomatiya teatrdan daha mürəkkəbdir, hərçənd bəzən teatra çox bənzəyir.

Burada sual ortaya çıxır: əgər müttəfiq səni dəstəkləməklə kifayətlənməməli, bu dəstəyi mütləq sənin istədiyin şəkildə nümayiş etdirməlidirsə, onda, onun sənin “filialın” olmaqdan fərqi nə olur?

Axı filialın müstəqil xarici siyasəti olmur. Ona şəraiti dəyərləndirmək, maraqları tutuşdurmaq, müstəqil qərar vermək lazım deyil. Bütün qərarlar baş ofisdə qəbul olunur. Halbuki elə dövlətlər var ki, vəziyyəti müstəqil qiymətləndirməyi və daha güclü tərəfdaşlarının istəkləri ilə üst-üstə düşməsə belə, öz maraqlarını qorumağı bacarırlar.

Böyük dövlətlər itaətkar dostları sevir

Böyük dövlətlərin iqtisadi, siyasi və hərbi təsir imkanları genişdir. Buna görə də kiçik ölkənin nüfuzlu tərəfdaşa “yox” deməsi daha çətin olur: belə bir qərarın bədəli ağır ola bilər.

Tarixdə böyük dövlətlərin qonşularına bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi deyil, öz təsir dairəsinin bir hissəsi kimi yanaşdığı çoxsaylı nümunələr var. Rusiya da həmişə o mövqedən çıxış edir ki, qonşu ölkələrlə xüsusi münasibətlər onlardan xüsusi siyasi sədaqət gözləmək hüququ verir. Təbii ki, Rusiyanın təhlükəsizliklə bağlı qanuni maraqları var. Lakin bu maraqlar ona qonşularının kiminlə əməkdaşlıq edəcəyini və hansı siyasi kursu seçəcəyini müəyyənləşdirmək hüququ vermir. Güclü dövlət öz maraqlarını qonşularının sərbəst seçim hüququndan üstün tutanda tərəfdaşlıq tədricən tabeçiliyə çevrilir.

Bu gün kiçik ölkədən hansısa qətnaməni dəstəkləmək gözlənilir. Sabah sanksiyalara qoşulmaq, birigün isə üçüncü ölkə ilə əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaq tələb olunur. Ayrı-ayrılıqda götürdükdə, hər addımı müttəfiqlik həmrəyliyi ilə izah etmək mümkündür. Ancaq bu cür tələblər davamlı xarakter alanda haqlı sual yaranır: koordinasiya harada bitir, öz qərarlarını vermək hüququndan imtina isə harada başlayır?

Əlbəttə, böyük dövlətlərin onlara dəstək verən və ümumi problemlərin həllində iştirak edən tərəfdaşlara ehtiyacı var. Lakin etibarlılıqla itaət arasında ciddi fərq var. İtaətkar tərəfdaş rahatdır, etibarlı tərəfdaş isə dəyərlidir. Birincisi, ondan bunu gözlədikləri üçün razılaşır. İkincisi, üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməklə yanaşı, vəziyyəti müstəqil qiymətləndirmək qabiliyyətini də qoruyur.

Problem o zaman başlayır ki, böyük dövlət tərəfdaşlarının daim onunla razılaşmasına alışır və fərqli mövqe ilə sədaqətsizliyi bir-birindən ayırmağı bacarmır. Belə olduqda, istənilən müstəqil qərar nankorluq, hər etiraz isə az qala xəyanət kimi qəbul edilir. Görünür, bəziləri əsl dostluğun çətin gündə göstərilən yardımla deyil, siyasi imtahanda verilən düzgün cavabların sayı ilə ölçüldüyünü düşünür.

Dostluq maraqların hesabını aparmağa mane olmamalıdır

Azərbaycanın nümunəsi göstərir ki, hətta kiçik ölkə üçün də maraqlar arasında tarazlığı qorumaq nə qədər çətindir.

Bakının Türkiyə ilə sıx münasibətləri var, amma Azərbaycanın öz iqtisadi və enerji maraqları da mövcuddur. Məsələn, 2025-ci ildə SOCAR iki şirkətdə iştirak payı əldə etməklə İsrailin “Tamar” qaz layihəsində təxminən 10 faizlik pay almaq imkanı qazanıb. Bu kommersiya addımının özü Ankaraya qarşı yönəlmiş siyasət demək deyil. Əksinə, başqa bir məqamı göstərir: bir tərəfdaşla əməkdaşlıq digər tərəfdaşla münasibətlər qurmağa mane olmur.

Təsəvvür edək ki, bir sahibkar yalnız dostunun xoşuna gəlmədiyi üçün sərfəli sövdələşmədən imtina edir. Bunu bir dəfə sədaqət nümunəsi kimi qəbul etmək olar. Ancaq o, hər dəfə belə edirsə, istər-istəməz sual yaranır: bu dostluqda qərarları kim verir və xərcləri kim ödəyir?

Dövlətlərarası münasibətlər sahibkarlar arasındakı münasibətlərdən daha mürəkkəbdir: sərfəli sövdələşmənin siyasi nəticələri ola bilər, iqtisadi hesablamalar isə heç də həmişə təhlükəsizlik mülahizələri ilə üst-üstə düşmür. Müstəqillik o deməkdir ki, qərar tərəfdaşlardan heç birinin narazı qalmaması naminə deyil, mümkün nəticələr qiymətləndirildikdən sonra qəbul edilir.

Bu, təkcə diplomatiyaya deyil, maliyyəyə də aiddir. Azərbaycanla Türkiyə arasındakı xüsusi münasibətlər o demək deyil ki, Bakı investisiya qərarlarını Ankaranın gözləntilərinə uyğun verməli, yaxud dövlət vəsaitlərini Türkiyədə bunu istədikləri istiqamətlərə yönəltməlidir. Birgə layihələr qardaşlıq sədaqətini sübut etmək vasitəsinə çevrilməməli, hər iki ölkənin maraqlarına xidmət etməlidir. Xalqlar arasındakı yaxınlıq heç kimə başqasının puluna sərəncam vermək hüququ qazandırmır.

Müstəqillik cəmiyyətin özünəməxsus quruluş modelini seçməkdə də özünü göstərir. İranı, Azərbaycanı və Türkiyəni ortaq tarix və mədəniyyət bağlasa da, dinin cəmiyyət və dövlət həyatındakı rolunu hər üç ölkə fərqli şəkildə müəyyənləşdirir. Bu təcrübə göstərir ki, xalqların yaxınlığı eyni siyasi modelə sahib olmağı tələb etmir. Əks halda, dostluq hiss olunmadan eyni qaydada yaşamaq tələbinə çevrilər. Axı iki dövlət dostdursa, onların hər cəhətdən bir-birinə bənzəməsi vacib deyil. Əks halda, hərəsinin ayrıca hökumətə nə ehtiyacı var?

Kiçik ölkə və “yox” deməyin ağır bədəli

Kiçik ölkənin məsələni sadəcə iradə nümayiş etdirməklə və böyük tərəfdaşlarının reaksiyasını nəzərə almamaqla həll edə biləcəyini düşünmək sadəlövhlük olardı.

Birini dəstəkləsən, digəri ilə münasibətlərini korlamaq riski yaranır. Dəstək verməkdən imtina etsən, birincinin narazılığına səbəb ola bilərsən. Bunun universal həlli yoxdur.

Bəzən güzəştə getmək ağıllı qərardır. Bəzən isə öz mövqeyində israr etmək lazımdır. Əsas məsələ qərarın hansı məqsədlə verildiyini və ölkənin onun hansı nəticələrini qəbul etməyə hazır olduğunu anlamaqdır. Əks halda, qəribə diplomatik vəziyyət yaranır: guya istənilən variantı seçməkdə sərbəstsən, amma özün üçün ən sərfəli hesab etdiyin variantı seçə bilmirsən.

Müstəqilliyin öz bədəli də var. Böyük tərəfdaş inciyə, yardımı azalda və ya münasibətləri mürəkkəbləşdirə bilər. Amma hər dəfə düzgün hesab etdiyin qərarı deyil, müttəfiqinin ən az narazı qalacağı variantı seçsən, gec-tez öz mövqeyini itirəcəksən. Yerdə yalnız başqalarının nə istədiyini təxmin etmək vərdişi qalacaq.

Ən təhlükəli müttəfiq – heç vaxt etiraz etməyəndir?

Təsəvvür edək ki, iki dost var. Onlardan biri digərinə deyir:

– Sən mənim dostumsan, elə deyil? Deməli, məni dəstəkləməlisən!

O biri razılaşır. Bir həftə sonra birinci ondan ortaq tanışları ilə münasibətləri pozmağı xahiş edir. Daha bir ay keçir və bu dəfə dostundan sərfəli sövdələşmədən imtina etməsini istəyir, çünki həmin sövdələşmə onun xoşuna gəlmir. Sonra isə dostu heç olmasa bir dəfə “Dayan, bəlkə də, sən haqlı deyilsən” deyəndə inciyir.

Sizcə, belə dostluq nə qədər davam edə bilər?

Tərəflərdən biri daim dostluğun sübutunu tələb edir, digəri isə hər dəfə bunu sübut etməyə məcbur qalır. Birincinin tələbləri artdıqca, ikincinin öz fikrini ifadə etmək imkanı azalır.

Beynəlxalq siyasətdə də təxminən eyni vəziyyət yaranır. Müttəfiqdən lazımi qətnaməni dəstəkləməsi, lazım olan ölkəni pisləməsi və münasib məqamda öz mövqeyini nümayiş etdirməsi gözlənilir. Həm də bunu açıq şəkildə etməlidir ki, heç kim dostluğun möhkəmliyinə şübhə etməsin.

Halbuki dost olmaq üçün hər məsələdə razılaşmaq şərt deyil. Mühüm problemləri birlikdə həll etmək, ayrı-ayrı məsələlərə isə fərqli yanaşmaq mümkündür.

Əsl dost həmişə “hə” deyən deyil, bir dəfə “yox” desə belə, səni yarı yolda qoymayandır.

Kiçik ölkə üçün bu, xüsusilə çətindir. Bəzən tərəfdaşa güzəştə getmək lazım gəlir. Amma münasibətləri korlamaq qorxusundan hər dəfə razılaşmaq gec-tez ölkəni müstəqillikdən məhrum edir.

Bir tərəfin qaydaları müəyyənləşdirdiyi, digər tərəfin isə sədaqətini daim sübut etməyə məcbur olduğu ittifaq kağız üzərində müttəfiqlik olaraq qala bilər. Əslində isə belə münasibətlər getdikcə rəhbərlə tabeçiliyində olan şəxs arasındakı əlaqəni xatırladır.

Müttəfiq problemləri birlikdə həll etmək üçündür, hər gün sədaqət imtahanı vermək üçün deyil. Əgər o, səninlə hər məsələdə razılaşmağa borcludursa, sənə müttəfiq lazım deyil. Sənə filial lazımdır.