Hər dövr güc anlayışının qaydalarını dəyişir. Amma insanlar çox vaxt köhnə qaydalarla oynamağa davam edirlər.

Hər tarixi dövr “dövləti zəngin və güclü edən nədir?” sualına özünəməxsus şəkildə cavab verib. 

Bir vaxtlar əsas sərvət torpaq idi. Sonra kömür strateji resursa çevrildi. Daha sonra dünyanı neft idarə etməyə başladı. Onilliklər boyu ittifaqlar məhz onun ətrafında quruldu, münaqişələr onun uğrunda alovlandı, ən böyük iqtisadi razılaşmalar onun əsasında bağlandı.

Lakin tarix yerində saymır. Bu gün o, yenidən oyunun qaydalarını dəyişir. Getdikcə bilik, texnologiya, məlumatlar, eləcə də ideyaları yeni məhsullara, yeni bazarlara çevirməyi bacaran insanlar ən qiymətli resursa çevrilirlər.

Məhz buna görə də kiçik dövlətlər uzun illərdən sonra ilk dəfə daha böyük ölkələrlə rəqabət aparmaq imkanı qazanırlar. Bu, ərazinin böyüklüyü və ya əhalinin sayı hesabına deyil, çeviklik, institutların keyfiyyəti və dünyanın hansı istiqamətdə dəyişdiyini başqalarından daha tez dərk etmək bacarığı sayəsində mümkün olur.

Əgər bunlar sizə çox abstrakt görünürsə, adi səhər vaxtını təsəvvür edin.

Haradasa dənizin dibində üç barmaq qalınlığında olan sualtı rabitə kabeli zədələnir. Cəmi bir neçə dəqiqə sonra bank köçürmələri ləngiyir, videozənglər kəsilir, bulud xidmətlərinin işi zəifləyir. Amma milyonlarla insan baş verənlərin səbəbinin cəmi bir kabel olduğunu bilmir.

Biz interneti simsiz texnologiya kimi qəbul etməyə öyrəşmişik. Əslində isə Wi-Fi çox qısa məsafədə bitir. Ondan sonra dəniz və okeanların dibi ilə çəkilmiş minlərlə kilometr uzunluğunda optik lif xətləri başlayır.

Dünya üzrə internet trafikinin 95 faizdən çoxu məhz bu xətlər vasitəsilə ötürülür. Nəticədə, maraqlı mənzərə yaranır.

Bir vaxtlar dövlətlər neft və qaz kəmərləri uğrunda rəqabət aparırdılar.

Bu gün isə onlar getdikcə daha çox məlumat ötürmə marşrutları uğrunda mübarizə aparırlar.

Çünki bu marşrutlarla birlikdə investisiyalar, yüksək texnologiyalı şirkətlər, elmi-tədqiqat mərkəzləri və əsas istehsal vasitəsinin artıq qazma qurğusu deyil, insan zəkası olduğu yeni iş yerləri də gəlir.

Boru kəmərlərindən biliyə doğru

Azərbaycan strateji coğrafi mövqeyin nə demək olduğunu yaxşı bilir.

Son onilliklər ərzində ölkə Avrasiyanın ən mühüm enerji və nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilib. Neft və qaz kəmərləri, eləcə də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycanı Şərqlə Qərbi birləşdirən təbii körpüyə çevirib.

Bu, öz dövrünün çağırışlarına verilmiş düzgün cavab idi.

Lakin problem ondadır ki, zaman dəyişib.

Bu gün əsas məsələ artıq təkcə malların hansı marşrutla daşınması deyil. Daha vacib olan biliklərin, məlumatların və texnologiyaların hansı marşrutla hərəkət etməsidir. Elə buna görə də Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında alternativ məlumat ötürmə xətti yaratmağı hədəfləyən Digital Silk Way layihəsinin də daxil olduğu yeni rəqəmsal marşrutların inkişafında iştirak edir.

Əlbəttə, neft gündəmdən çıxmayacaq. Təbii qaz da hələ uzun illər əsas enerji mənbələrindən biri olaraq qalacaq. Ancaq bu gün neft barelinin yanında getdikcə daha çox server, boru kəmərlərinin yanında isə sualtı fiber-optik kabellər dayanır. Bu o demək deyil ki, yeni resurs köhnəni tamamilə əvəz edir. Tarixin məntiqi daha mürəkkəbdir. Hər yeni dövr əvvəlkini aradan qaldırmır, sadəcə, qüvvələr nisbətini dəyişir.

Bir vaxtlar dəmir yolları dəniz nəqliyyatını sıradan çıxarmadı. Avtomobillər dəmir yollarını əvəz etmədi. İnternet isə sənayeni ləğv etmədi. Sadəcə, onun iqtisadiyyatda rolunu dəyişdirdi. Bu gün də eyni proses baş verir.

Energetika hələ də iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından biridir. Ancaq iqtisadiyyatın özü artıq dəyişir. Ölkələr məlumat emalı mərkəzləri tikir, yeni məlumat ötürmə xətləri çəkir və rəqəmsal infrastrukturu inkişaf etdirirlər.

Lakin ən maraqlı məqam məhz burada ortaya çıxır: bu gün demək olar ki, hər ölkə rəqəmsal haba çevrilmək istəyir. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Türkiyə, İsrail, Qazaxıstan və bir sıra digər dövlətlər məlumat emalı mərkəzlərinin yaradılmasına milyardlarla dollar sərmayə yatırırlar. Amma tarix göstərir ki, hər texnoloji yarışda liderliyə iddialılar həmişə qaliblərdən daha çox olur. Dövlət strategiyalarına baxsaq, yaxın gələcəkdə rəqəmsal habların sayı istifadəçilərin sayını belə üstələyə bilər.

Ancaq məlumat emalı mərkəzi sadəcə filmlərdəki kimi işıqları yanıb-sönən server otağı deyil. Bu, enerji baxımından son dərəcə tələbkar infrastrukturdur. Böyük məlumat emalı mərkəzi kiçik şəhər qədər elektrik enerjisi sərf edə bilər.

Ən maraqlısı isə başqa məqamdır. Biz adətən süni intellektin proqramçıların kabinetlərində yarandığını düşünürük. Halbuki onun gələcəyi böyük ölçüdə energetikanın imkanlarından da asılıdır. Məhz buna görə etibarlı və əlçatan yaşıl enerji təmin edə bilən ölkələr yeni rəqabət üstünlüyü qazanırlar.

Bu isə Azərbaycan üçün yeni imkanlar pəncərəsi açır. Amma dərhal başqa bir sual yaranır: əgər dünyanın hansı istiqamətdə dəyişdiyini hamı anlayırsa, niyə bütün ölkələr yeni dövrün liderinə çevrilə bilmir?

Cavab növbəti boru kəmərinin çəkilməsindən və ya bir məlumat emalı mərkəzinin tikilməsindən daha mürəkkəbdir. 

Çünki XXI əsrin əsas resursunu yerin təkindən çıxarmaq mümkün deyil. Onu dünya bazarında almaq da olmur. Onu xəritə üzərində çəkmək də mümkün deyil.

Yeni dövrün ən qiymətli resursu insandır.

Boru kəməri tikmək olar. Limanı genişləndirmək olar. Sualtı kabel çəkmək olar. Hətta ən müasir məlumat emalı mərkəzini də satın almaq mümkündür.

Amma istedadlı mühəndisləri, alimləri, sahibkarları və tədqiqatçıları sifariş edib çatdırmaq mümkün deyil.

Belə insanları universitetlər yetişdirir, elmi laboratoriyalar formalaşdırır, güclü məktəblər, azad sahibkarlıq mühiti və istedadın özünü reallaşdırmasına imkan verən cəmiyyət inkişaf etdirir.

Məhz buna görə XXI əsrdə dövlətlər artıq təkcə vergi güzəştləri, təbii sərvətlər və ya elektrik enerjisinin qiyməti ilə rəqabət aparmırlar. Onlar təhsilin, elmin, dövlət institutlarının keyfiyyəti və həyat səviyyəsi ilə yarışırlar. Çünki bu gün ağıllı insanlar təkcə işəgötürəni seçmirlər. Onlar eyni zamanda hansı ölkədə yaşamaq istədiklərinə də qərar verirlər.

Məhz burada ən mürəkkəb mərhələ başlayır. Təsəvvür edin ki, Bakıda yaşayan gənc proqramçı var. O, evindən çıxmadan London, Sinqapur və ya Kaliforniyadakı şirkət üçün işləyə bilər.

Bu, həmin insan üçün böyük fürsətdir. Dövlət üçün isə ciddi çağırışdır. Çünki o, bir ölkədə yaşayır, lakin əlavə dəyəri başqa ölkənin iqtisadiyyatı üçün yaradır.

Elə buna görə də insan kapitalı uğrunda rəqabət getdikcə investisiyalar uğrunda mübarizə qədər mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır.

Kiçik dövlətlər şans qazanır

İlk baxışda elə görünür ki, dünya iqtisadiyyatında hələ də yalnız nəhənglər – ABŞ, Çin və Avropa İttifaqı həlledici rol oynayır.

Lakin tarix maraqlı qanunauyğunluğu göstərir.

Qlobal gücün əsas mənbəyi dəyişəndə, böyük dövlətlərin üstünlüyü müəyyən müddət üçün zəifləyir.

Yelkənli donanma dövründə dəniz dövlətləri üstünlük qazanırdı.

Sənaye inqilabı kömürdən və maşınqayırmadan ilk istifadə edən ölkələri ön plana çıxardı. Neft erası isə qlobal təsir xəritəsini bir daha dəyişdi. İndi isə yeni mərhələ başlayır.

Bu mərhələdə kiçik dövlətlər üçün də yeni imkan yaranır.

Böyük ölkələrin zəiflədiyinə görə yox. Ona görə ki, yeni qaydalar artıq daha çox idarəetmənin keyfiyyətindən, təhsildən, elmdən və qərarların qəbul edilmə sürətindən asılıdır. Təsadüfi deyil ki, Estoniya elektron dövlət sahəsində dünyanın aparıcı ölkələrindən birinə çevrilib.

Eyni səbəbdən İslandiya da iri məlumat emalı mərkəzləri üçün cəlbedici məkan statusu qazanıb. Nə ölkənin ərazisi böyüyüb, nə də coğrafiyası dəyişib. Sadəcə, oyunun qaydaları yenilənib.

Bəlkə də yeni dövrün əsas dərsi də məhz budur.

Bəs bu mənzərədə Azərbaycanın yeri haradadır?

Bu gün Azərbaycan üçün əsas sual artıq yaxın illərdə nə qədər neft hasil ediləcəyi deyil. Daha vacib olan başqa məsələdir.

Ölkə mövcud üstünlüklərini növbəti inkişaf mərhələsinə keçid üçün istifadə edə biləcəkmi? Əlverişli coğrafi mövqeyi, enerji infrastrukturu və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri artıq mövcuddur.

Ancaq bunlar hələ yalnız təməldir.

Məhz bu təməl üzərində elə bir iqtisadiyyat qurmaq lazımdır ki, onun əsas ixrac məhsulu tədricən təkcə xammal və ya tranzit xidmətləri deyil, həm də bilik, texnologiya, mühəndis həlləri və innovasiyalar olsun.

Bu daha mürəkkəb vəzifədir. Ancaq potensial qazancı da qat-qat böyükdür. Əsas məsələ gələcəyin hansı peşəsinin daha vacib olacağını təxmin etmək deyil. Əsas məqsəd gələcəyin insanlarının yaşamaq və işləmək istəyəcəyi ölkə yaratmaqdır.

Gücün qaydaları dəyişəndə

Tarix dünya təsir xəritəsini dəfələrlə yenidən formalaşdırıb.

Hər dəfə köhnə qaydalarla oynamaqda israr edən dövlətlər olub. Eyni zamanda, dövrün dəyişdiyini vaxtında anlayan və yeni reallığa uyğunlaşan ölkələr də meydana çıxıb.

Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bir zamanlar əsas sərvət torpaq idi. Sonra kömür, daha sonra isə neft əsas strateji resursa çevrildi.

Bu gün isə bilik, məlumat və insan kapitalı getdikcə daha böyük dəyər qazanır. Bu, neft dövrünün başa çatması demək deyil. Neft hələ uzun illər dünya iqtisadiyyatının əsas resurslarından biri olaraq qalacaq. Sadəcə, o artıq yeganə güc mənbəyi deyil.

Məhz buna görə bu gün əsas sual “Biz nə satırıq?” deyil. Əsas sual budur: “Biz nə yaradırıq?”

Bu sualın cavabı yaxın onilliklərdə ölkələrin qlobal iqtisadiyyatda tutacağı yeri müəyyən edəcək. Və bəlkə də məhz indi kiçik dövlətlərin böyük oyunda qalib gəlmək imkanı qazandığı nadir tarixi məqamlardan biri yaşanır.

Lakin bunun üçün onlar sadə bir həqiqəti vaxtında dərk etməlidirlər: Hər dövr güc qaydalarını dəyişir. Qalib gələnlər dünənin qaydalarından ən uzun müddət yapışanlar yox, sabahın qaydaları ilə hamıdan əvvəl yaşamağa başlayanlardır.