82  il əvvəl Hitlerin Şərqi Prussiyada, Rastenburq şəhəri (indi Polşanın Kentşin şəhəri) yaxınlığındakı meşədə yerləşən “Canavar yuvası” (“Wolfsschanze”) qərargahında 1944-cü il iyulun 20-də keçirilən müşavirə zamanı saat 12:42-də güclü partlayış baş verdi. Partlayış nəticəsində binanın tavan tirləri çökdü, yanğın başladı, dörd nəfər həlak oldu və Hitlerin sağ qalıb-qalmadığı bir neçə dəqiqə ərzində məlum deyildi. Bu, fürerə qarşı ən məşhur sui-qəsd hadisəsi idi.

Sui-qəsd baş tutsaydı, ehtimal ki, İkinci Dünya müharibəsinin son aylarının gedişi tamamilə fərqli olardı. Lakin qəsdçilər bir sıra səbəblərdən tam uğursuzluğa düçar oldular. “Kommersant” qəzeti hətta müttəfiqlərin 1945-ci ilin mayında qazandığı qələbədən sonra belə uzun müddət Alman Müqavimət Hərəkatının qəhrəmanlığı kimi qəbul edilməyən bu sui-qəsdin təfərrüatlarını araşdırıb.

“Hərbi baxımdan müharibə uduzulub”

Hitlerin zabitlərdən birinin çamadanda gətirdiyi bombanın müşavirə masasının altına yerləşdirilməsinə baxmayaraq sağ qalması barədə əhvalat İkinci Dünya müharibəsinin ən məşhur süjetlərindən birinə çevrilib. Bu hadisə, adətən qısa şəkildə danışılırdı: guya Hitlerin ətrafındakı bəzi adamlar da onun Şəri təcəssüm etdiyinin fərqində idilər. Lakin 1944-cü il iyulun 20-də baş verən sui-qəsdin təfərrüatları, şəraiti və nəticələri çox vaxt kölgədə qalırdı. Halbuki bu hadisə, hətta onun haqqında çəkilmiş bir neçə bədii filmdən sonra belə, əsl siyasi trilleri xatırladır.

Bir çox tarixçilər hesab edirlər ki, artıq 1943-cü ilin sonuna doğru Almaniyanın məğlubiyyəti qaçılmaz xarakter almışdı. Həmin vaxta qədər nasistlər Sovet İttifaqında iki ağır məğlubiyyətə – Stalinqrad və Kursk döyüşlərində uduzmuş, Şimali Afrikanı, Siciliyanı və İtaliyanın cənub hissəsini itirmişdilər.

  “Ən gec 1943-cü ilin sonunda aydın oldu ki, hərbi baxımdan müharibə artıq uduzulub”, –1938–1942-ci illərdə Almaniya Quru Qoşunları Baş Qərargahının rəisi olmuş general-polkovnik Frans Halder sonralar yazırdı.

Halder 20 iyul sui-qəsdindən üç gün sonra çevrilişdə iştirak etmək şübhəsi ilə həbs edildi. Müharibənin sonunu həbs düşərgəsində qarşıladı, denasifikasiyadan sonra ABŞ hökumətinin hərbi ekspert kimi çalışdı və 1972-ci ildə Bavariyada vəfat etdi. 

Hələ 1942-ci ildə Almaniyada bir neçə gizli dərnək formalaşmışdı. Onların tərkibinə aristokratlar – o cümlədən qraf Helmut Ceyms fon Moltke və qraf Peter York fon Vartenburq, hərbçilər – o cümlədən general-polkovnik Lüdviq Bek, siyasətçilər – xüsusilə mühafizəkar Karl Gördeler və sosial-demokrat Yulius Leber (hər biri 20 iyul qəsdindən sonra edam edildi), həmçinin din xadimləri, diplomatlar və akademik dairələrin nümayəndələri daxil idi. Bu qruplarda nasist rejiminin devrilməsi Almaniya üçün məqbul sülhün əsas şərti kimi müzakirə olunurdu. 

“Siyasi nəticələrdən yayınmaq”

1943-cü ilin əvvəlində Karl Gördeler Stokholmdakı etibarlı əlaqələrindən birinə bildirdi ki, qəsdçilər mart ayında həyata keçirilməsi planlaşdırılan dövlət çevrilişinin layihəsini hazırlayıblar. Planın hazırlanmasında Quru Qoşunları Baş Qərargahının idarələrindən birinin rəisi general Fridrix Olbrixt  və Şərq cəbhəsindəki “Mərkəz” Ordu Qrupunun qərargah rəisi general Henning fon Treskov iştirak edirdilər. Hər iki general nasizmin qəti əleyhdarı idi. Onların rəhbərləri – “Mərkəz” Ordu Qrupunun komandanı general-feldmarşal Hans Günter fon Klyuge və Rezerv Ordusunun komandanı general-polkovnik Fridrix Fromm – bu vaxta qədər nasist rejimindən ciddi məyus olmuşdular. Qəsdçilərin faktiki patronu isə Reyxin hərbi kəşfiyyatının rəhbəri admiral Vilhelm Frans Kanaris idi. 

Qəsdçilər qərargah müşavirəsi zamanı Hitleri aradan götürməyi, daha sonra isə Rezerv Ordusunun qüvvələrini hərəkətə gətirərək Berlindəki əsas dövlət idarələrini ələ keçirməyi planlaşdırırdılar. 

Hitlerə qarşı hazırlanmış sui-qəsdlərin tarixində diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də onların texniki detallara son dərəcə ciddi yanaşmaları, lakin daha geniş siyasi və hərbi məsələləri – məsələn, Hitlerə sadiq hərbçilərin əhval-ruhiyyəsini və ya fürer öldürüldükdən sonra ölkədə hansı dəyişikliklərin baş verməli olduğunu – ikinci plana keçirmələri idi. 

Məsələn, qəsdçilər belə nəticəyə gəlmişdilər ki, alman istehsalı olan gecikdirilmiş partlayıcı mexanizmlər yararsızdır. Çünki onların alışdırıcı mexanizmi partlayışdan əvvəl xarakterik səs çıxarırdı və bu səs eşidilə bilərdi. 

Buna görə də onlar Böyük Britaniya istehsalı olan alışdırıcılardan istifadə etmək qərarına gəldilər. Bu alışdırıcılar Kral Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən Almaniya ərazisinə gələcək diversiyalar üçün atılırdı. Onların bir hissəsi nasist xüsusi xidmət orqanlarının əlinə keçir, oradan isə qəsdçilərə çatırdı. 

Fon Treskov Hitlerin adyutantı general Rudolf Şmundt ilə dostluğundan istifadə edərək füreri 1943-cü il martın 13-də Smolenskdə Şərq cəbhəsi qərargahının müşavirəsində iştirak etməyə razı saldı. Bu baş tutduqdan sonra fon Treskov feldmarşal fon Klyugeni də plana cəlb etməyə çalışdı. Ondan tələb olunan yalnız qərargahın süvari bölmələrinə Smolenskə gələn Hitleri təcrid etmək əmri vermək idi. Lakin fon Klyuge son ana qədər tərəddüd etdi. Buna görə də süvarilərlə bağlı plandan imtina edildi və qərara alındı ki, fürerin martın 13-də axşam Smolenskdən qayıdacağı təyyarəyə bomba yerləşdirilsin.  

1943-cü ilin yazında fon Treskovun qərargahında leytenant olmuş və sui-qəsd iştirakçılarından sağ qalan azsaylı şəxslərdən biri Fabian fon Şlabrendorf sonralar bunu belə izah edirdi: “Bunun adi qəza təsiri bağışlaması qətlin doğura biləcəyi siyasi nəticələrdən yayınmağa imkan verəcəkdi”. 

Hitler qərargah zabitləri ilə müşavirə keçirdi. Fabian fon Şlabrendorfun sonralar xatırladığına görə, həmin vaxt ona fürerin furajkasını saxlamalı olmuşdu və o görmüşdü ki, papağın içinə təxminən 1,5 kiloqram ağırlığında polad zireh yerləşdirilib. 

Müşavirədən sonra şam yeməyi təşkil olundu. Bomba həm müşavirə, həm də şam zamanı Hitlerin yaxınlığında idi. Lakin qəsdçilər partlayıcının vaxt mexanizmini işə salmağa cəsarət etmədilər. Onlar hesab edirdilər ki, Hitlerin öldürülməsindən sonra hakimiyyəti ələ almalı olacaq generalların da partlayışda həlak olması planı puça çıxara bilər. 

Köhnə dost üçün konyak

İndi yalnız partlayıcını təyyarəyə keçirmək qalırdı. Fon Şlabrendorf onu elə bükdü ki, bağlama hədiyyəlik kağıza bükülmüş iki şüşə konyaka bənzəyirdi. 

Şam yeməyi zamanı fon Treskov masa yoldaşı, polkovnik Haynts Brandta müraciət edərək xahiş etdi ki, iki şüşə konyakı onun köhnə dostu, Quru Qoşunları Baş Qərargahının təşkilati idarəsinin rəisi general Helmut Ştiffə çatdırsın. Brandt razılaşdı, baxmayaraq ki, Smolenskdən gətirilmiş konyak o qədər də inandırıcı hədiyyə təsiri bağışlamırdı. 

Aerodromda fon Şlabrendorf alışdırıcını işə saldı və içində guya konyak olan bağlamanı Brandta verdi. Polkovnik bağlamanı götürərək təyyarəyə mindi. Fon Şlabrendorfun basdığı düymə kimyəvi maddə olan kapsulu sındırmalı idi. Həmin maddə zərbə mexanizminin yayını saxlayan nazik məftili tədricən əridəcəkdi. Bu, təxminən yarım saat davam etməli idi. Qəsdçilərin hesablamalarına görə, Hitlerin təyyarəsi Minsk üzərində olarkən partlayacaqdı. 

Lakin təyyarə sağ-salamat Rastenburqa endi.

Fon Treskov və fon Şlabrendorfu soyuq tər basdı. Partlamamış bomba aşkar edilsəydi, başlanacaq istintaq gec-tez onların izinə düşəcək, nəticədə isə sui-qəsddə birbaşa və ya dolayısı ilə iştirak etmiş onlarla adam həbs edilərək edam olunacaqdı. 

Fon Treskov Rastenburqa Brandta zəng vuraraq soruşdu ki, konyakı artıq general Ştiffə veribmi? Brandt cavab verdi ki, hələ buna macal tapmayıb. Onda fon Treskov dedi ki, narahat olmağa dəyməz, guya o, şüşələri səhv salıb. Sabah onun zabitlərindən biri işlə əlaqədar Rastenburqa gələcək və anlaşılmazlığı aradan qaldıracaq. 

Ertəsi gün fon Şlabrendorf iki əsl konyak şüşəsi ilə Brandtın yanına gəldi və partlayıcı olan bağlamanı geri götürdü. Leytenant bağlamanı qəbul edərkən alışdırıcının elə həmin anda işə düşəcəyindən qorxurdu. “Brandt bağlamanı mənə verərkən onu yüngülcə silkələdi. Mən isə gecikmiş partlayışı gözləyərək dəhşətə gəldim. Özümü sakit göstərməyə çalışdım, bombanı götürdüm və dərhal maşına tərəf yollandım”, – o sonralar xatırlayırdı. 

Fon Şlabrendorf Korşen stansiyasında gecə qatarına minib Berlinə yollandı. Kupesinə çəkilərək bombanı sökdü. Məlum oldu ki, zərbə mexanizmi detonatorun kapsulunu deşib, lakin detonator alışmayıb. 

Proqramdakı dəyişiklik yenə onun həyatını xilas etdi

Qəsdçilər uğursuzluğu tezliklə aradan qaldırmağa çalışdılar. 1943-cü il martın 21-də Hitler aviasiya marşalı, Prussiyanın nazir-prezidenti Herman Görinq, SS rəhbəri Henrix Himmler və general-feldmarşal Vilhelm Keytel ilə birlikdə Berlinin mərkəzində yerləşən Soyqhausdakı “Şöhrət zalı”nı ziyarət etməli idi. 

Burada həlak olmuş alman hərbçilərinin xatirəsinə həsr olunmuş mərasim keçiriləcək, daha sonra isə binanın həyətində nümayiş etdirilən sovet hərbi texnikası ilə tanışlıq planlaşdırılırdı. Fon Şlabrendorfun kuzeni, hərbi kəşfiyyat zabiti baron Rudolf Kristof fon Gersdorf (gestaponun təqibindən yayındı, Nürnberqdə ifadə verdi və 1980-ci ilə qədər yaşadı) Soyqhausa şinelinin ciblərində iki partlayıcı qurğu ilə gəldi. Bombaları ona bir gün əvvəl, “Eden” otelində dincələn fon Şlabrendorf vermişdi. 

Fon Gersdorfun bombalarındakı alışdırıcılar on dəqiqəyə hesablanmışdı. Onları işə salsa, ilk həlak olan şəxs, şübhəsiz, baron özü olacaqdı. Texnika sərgisində Hitleri müşayiət edib eksponatlar barədə izahat verməli olan məhz o idi. Gersdorf fürerə və onun yüksək vəzifəli müşayiətçilərinə mümkün qədər yaxınlaşaraq özünü qurban verməyi planlaşdırırdı. 

Lakin sui-qəsd yenə baş tutmadı. Gersdorf başa düşdü ki, havanın soyuq olması səbəbindən kimyəvi alışdırıcılar nəzərdə tutulduğundan daha gec işləyəcək. Elə həmin vaxt Hitlerin adyutantı bildirdi ki, eksponatlara baxış üçün cəmi səkkiz-on dəqiqə ayrılıb. Sonralar Gersdorf deyirdi: “Proqramın son anda dəyişdirilməsi Hitlerin tez-tez istifadə etdiyi özünüqoruma üsullardan biri idi və bu dəfə də onun həyatını xilas etdi”.  Digər uğursuz sui-qəsdlərdə olduğu kimi, bu hadisə barədə də əsas məlumat məhz iştirakçıların öz xatirələrinə əsaslanır. 

1943-cü il martın 13-də və 21-də həyata keçirilən sui-qəsd cəhdləri dərhal ifşa edilməsə də, Himmlerin rəhbərlik etdiyi xüsusi xidmət orqanları tədricən təşkilatçıların izinə düşdü. Üstəlik, bəzi qəsdçilər Hitlerin mümkün varisi kimi gördükləri Himmlerlə əlaqə yaratmağa da çalışırdılar. Müxalif qrupların bir neçə üzvü həbs olundu. 1944-cü ilin fevralında Hitler müstəqil hərbi kəşfiyyat qurumu olan Abveri ləğv edərək onun bütün strukturlarını SS-in tabeliyinə verdi. Admiral Kanaris əvvəlcə ev dustaqlığına məruz qaldı, sonra isə bütün vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı. Bununla da qəsdçilər onları qoruyan mühüm fiquru itirdilər. 

Bununla belə, sui-qəsd cəhdləri dayanmadı. Amerikalı jurnalist və tarixçi Uilyam Şirerin hesablamalarına görə, təkcə 1943-cü ilin sentyabrından 1944-cü ilin yanvarına qədər Hitlerə qarşı daha altı sui-qəsd hazırlanıb. Onlardan birində Smolenskdən göndərilməsi planlaşdırılan konyakın ünvanı olan general Ştiff də iştirak edirdi. O, Hitlerin qərargahında işləməyə davam edir və 1943-cü ilin payızında müşavirələrdən birinə bomba keçirməli idi. Lakin son anda cəsarətini itirdi. Bir müddət sonra onun təşkil etdiyi qərargah daxilindəki gecikdirilmiş təsirə malik bombalar anbarı partladı. Qəsdçiləri yalnız bir amil xilas etdi: istintaqın aparılması onlardan biri olan hərbi kəşfiyyat polkovniki Verner Şraderə (1944-cü il iyulun 28-də intihar edəcək) həvalə edildi. 

1943-cü ilin noyabrında Rastenburqda Hitlerə yeni şinel nümunələri nümayiş etdiriləcəkdi. Onlardan birinin cibində cəmi bir neçə saniyəyə işə düşəcək alışdırıcılarla təchiz edilmiş bombalar gizlədilmişdi. 

Plana görə, şineli piyada kapitanı Aksel fon dem Buşe geyinməli, nümayiş zamanı Hitleri qucaqlamalı və onunla birlikdə özünü partlatmalı idi. Lakin bu dəfə planı ironik şəkildə müttəfiq aviasiyasının bombası pozdu – o, hərbi geyim nümunələrinin saxlandığı anbara düşdü. 

Nümayişi dekabr ayında yenidən təşkil etməyə çalışdılar. Ancaq bu dəfə fürer Milad bayramını keçirmək üçün Alp dağlarındakı iqamətgahına yollandı. Az sonra fon dem Buşe cəbhədə ağır yaralandı (sağ qaldı və 1993-cü ilə qədər yaşadı). Onun əvəzinə nümayişdə gənc piyada zabiti Evald Henrix fon Kleyst iştirak etməli idi. O, sui-qəsd iştirakçılarından birinin oğlu idi: (atası 20 iyul işi üzrə edam edildi, özü isə 2013-cü ilə qədər yaşadı və 1998-ci ilədək Münhen Təhlükəsizlik Konfransının təşkilatçılarından biri oldu). Fon Kleyst 1944-cü il fevralın 11-də keçiriləcək nümayiş zamanı özünü partlatmağa hazır idi. Lakin bu nümayiş də baş tutmadı. 

Bundan sonra qəsdçilər belə nəticəyə gəldilər ki, etibarlı şəkildə yalnız qərargah müşavirələri zamanı Hitlerə əlləri çata bilər. 1943-cü il dekabrın 26-da 36 yaşlı podpolkovnik qraf Klaus Şenk fon Ştauffenberq ilk dəfə belə müşavirələrdən birinə gecikdirilmiş təsirə malik bomba yerləşdirilmiş portfellə gəldi. Lakin müşavirə ləğv edildi – fürer hələ də Alp iqamətgahında idi. 

“Almaniyanı xilas etmək üçün nəsə etməliyəm”

Fon Ştauffenberq 1907-ci ildə aristokrat ailəsində anadan olmuşdu. Gəncliyində musiqiyə böyük maraq göstərsə də, 1926-cı ildə 17-ci Bamberq Süvari Alayında hərbi xidmətə başladı. Mühafizəkar və monarxist baxışlara malik olduğundan nasistlərin hakimiyyətə gəlişini əvvəlcə alqışladı. 

1938-ci ildə Berlindəki Hərbi Akademiyanı əla qiymətlərlə bitirdi. Ehtimal olunur ki, onun ilk siyasi şübhələri də həmin dövrdə yaranmağa başladı. Yəhudilərə qarşı təşkil edilən talanlar və Almaniyanın yeni böyük müharibəyə doğru sürətlə irəliləməsi onu ciddi narahat edirdi. General-polkovnik Erix Hepnerin 6-cı Tank Diviziyasının qərargah zabiti kimi Ştauffenberq Polşa və Fransa kampaniyalarında iştirak etdi. Daha sonra Quru Qoşunları Ali Komandanlığının qərargahına keçirildi. SSRİ-yə qarşı müharibə başlayandan sonra o, uzun müddət Şərq cəbhəsində xidmət etdi. Burada o, həm SS və digər işğalçı hissələrin törətdiyi vəhşiliklərdən dəhşətə gəldi, həm də köhnə qəsdçilər – fon Treskov və fon Şlabrendorfla görüşdü. 

Stalinqrad məğlubiyyəti Ştauffenberqə ağır psixoloji təsir göstərdi. 1943-cü ilin fevralında o, xidmət yerinin Tunisdə yerləşən 10-cu Tank Ordusunun qərargahına dəyişdirilməsini xahiş etdi. Həmin vaxt burada general-feldmarşal Ervin Rommelin korpusu hələ də müdafiə olunurdu. Aprelin 7-də Ştauffenberq az qala həyatını itirəcəkdi. Onun avtomobili mina sahəsinə düşdü və daha sonra Britaniya təyyarəsinin hücumuna məruz qaldı. O, hər iki əlindən, ayağından və başından ağır yaralandı, sol gözünü itirdi. Təcili olaraq Münhenə çatdırıldı. Sağ əli və sol əlindəki iki barmaq amputasiya olunsa da, həkimlər onun həyatını və görmə qabiliyyətini xilas edə bildilər.

1943-cü ilin yayında Ştauffenberq dostu general Olbrixta yazırdı ki, artıq üç barmağı ilə qələm tutmağı öyrənib və yenidən xidmətə qayıtmağa hazırlaşır. Bu dövrdə o, artıq Hitlerin aradan götürülməsinin zəruriliyinə qəti şəkildə inanırdı: “Hiss edirəm ki, Almaniyanı xilas etmək üçün artıq nəsə etməliyəm, – o, həyat yoldaşı Ninaya deyirdi. – Biz, Baş Qərargah zabitləri, məsuliyyətin bir hissəsini üzərimizə götürməyə borcluyuq”

1943-cü ilin sentyabrında Ştauffenberq Quru Qoşunları İdarəsində general Olbrixtın qərargah rəisi vəzifəsini tutdu. Elə həmin dövrdə o, sui-qəsdin ideoloji rəhbərləri general Bek və Karl Gördelerlə yaxından tanış oldu.  63 yaşlı Lüdviq Bek formal olaraq sui-qəsdçilərin rəhbəri hesab olunsa da, keçirdiyi onkoloji əməliyyatdan sonra səhhəti yaxşı deyildi. Karl Gördelerin nasist rejimi devrildikdən sonrakı dövr üçün hazırladığı mühafizəkar siyasi proqram isə Ştauffenberqə mənəvi baxımdan köhnəlmiş görünürdü. Buna görə də o, sosial-demokrat müxalifət nümayəndələri ilə əməkdaşlığa üstünlük verdi və çevrilişdən sonra yaradılacaq hökumətdə sosialistlər Yulius Leber və Vilhelm Loyşnerin yer almasını təklif etdi (hər ikisi 20 iyul işi üzrə edam ediləcək).

Ştauffenberq qəsdçilərin narazı hərbçilərlə əlaqələrini daha da genişləndirdi. Onların sırasına artıq adı çəkilən general Ştiff, Quru Qoşunlarının birinci general-kvartirmeysteri Eduard Vaqner (1944-cü il iyulun 23-də intihar edəcək), Ali Baş Komandanlığın rabitə xidmətinin rəisi general Erix Felgibel (edam ediləcək), Artilleriya-Texniki İdarəsinin rəisi general Frits Lindemann (həbs edilərkən aldığı yaralardan həbsxanada öləcək), Berlin komendantı general Paul fon Haze (edam ediləcək) və daha bir neçə yüksək rütbəli zabit daxil idi.

Amerikalı jurnalist və tarixçi Uilyam Şirerin yazdığına görə, qəsdçilər Qərb cəbhəsindəki qoşunların komandanı general-feldmarşal Gerd fon Rundştedti də əməkdaşlığa cəlb etməyə çalışdılar. Onlar həmçinin sonradan Hitlerlə kəskin fikir ayrılığına görə vəzifədən uzaqlaşdırılacaq general-feldmarşal Erix fon Manşteynlə (1973-cü ilə qədər yaşayacaq) də təmas qurmağa cəhd göstərdilər. Qəsdçilərə rəğbət bəsləyən general-feldmarşal Ervin fon Vitsleben isə 1942-ci ildən istefada idi və orduda yalnız qeyri-formal nüfuza malik idi.

Bununla belə, 1944-cü ilin əvvəlində qərbdəki “B” ordular qrupuna yenicə komandan təyin olunmuş “Səhra tülküsü” Ervin Rommel də sui-qəsdçilərə qoşulmaq istədiyini bildirdi. O, 1944-cü ilin fevralında qəsdçilərdən birinə belə dedi: “Hesab edirəm ki, Almaniyanın xilası naminə ona kömək etmək mənim borcumdur”

Rommel də iyulun 20-dəki sui-qəsddən sonra Hitlerin göstərişi ilə intihara məcbur edildi.

Pressklubdan: Rommel xalq arasında və orduda böyük nüfuza malik idi. Buna görə də Hitler elçilərini onun yanına göndərib şərtlərini çatdırdı. Feldmarşal intihar edərdisə, qəhrəman kimi dəfn olunacaq, ailəsinə toxunulmayacaq. Əks halda onu həbs, işgəncə və edam, ailəsini də repressiyalar gözləyirdi. Rommel 1944-cü il oktyabrın 14-də intihar etdi. Rəsmi təbliğat olun daha əvvəl aldığı yaraların fəsadları nəticəsində öldüyünü bildirdi. “Səhra tülküsü” təntənəli mərasim və hərbi ehtiramla dəfn edildi.  

(Davamı olacaq)

Hazırladı: Yadigar Sadıqlı

Mənbə: Burada