Son günlər həm Azərbaycan, həm də Türkiyə cəmiyyətində iki ölkə arasındakı münasibətlərdə yaranan problemlər geniş müzakirə olunur. Elə bu müzakirələrin gedişində dövlətlərarası münasibətlərə xələl gətirən tendensiyalar qabarmağa başladı. Nəticədə Azərbaycan türkiyəli 7 bloger və jurnalist haqqında beynəlxalq axtarış elan etdi və onlara dövlətə qarşı cinayətkar fəaliyyətə dair ittihamlar irəli sürdü. Bir neçə gün sonra isə Azərbaycan hakimiyyətini sərt tənqid edən, aralarında siyasətçilər, blogerlər və jurnalistlər olan 31 şəxsin ölkəyə girişi yasaqlandı və onlar “arzuolunmaz” şəxs elan olundular.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə zəng edərək onu Ankarada keçiriləcək Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) zirvə görüşünə dəvət etməsi yaranan gərginliyi nisbətən səngitdi. Yayılan rəsmi məlumatda dövlət başçısının Ankaraya gedəcəyinə dair hələlik dəqiq təsdiq olmasa da, müşahidəçilərin əksəriyyəti səfərin gerçəkləşəcəyinə əmindirlər. Bu, münasibətlərdə ortaya çıxan ziddiyyətlərin ali səviyyədə birbaşa müzakirəsi üçün zəmin yaratmaq baxımından mühüm addımdır. Hər iki liderin cəmiyyətin ən müxtəlif təbəqələrinə təsir imkanları yaranmış soyuqluğun zaman çərçivəsində aradan qaldırılacağına ümid yaradır.

Lakin əsas məsələ problemlərin xarakteri, dərinliyi və maraqların uzlaşma imkanlarının olub-olmaması ilə bağlıdır. Çünki ziddiyyətlər qısa müddətdə yaranmayıb, uzun müddət toplanıb və ötən həftələrdə açıq müstəviyə çıxıb. Onları bir günün içində, sadəcə bir görüşlə tamamilə həll etmək imkansız görünür.

Geosiyasi reallıqlar: Əslində problem haradadır?

Hər hansı gərginliyi izah edərkən ilk növbədə münasibətləri sahələr üzrə strukturlaşdırmaq lazımdır. Çünki bəzən elə təəssürat yaradılır ki, guya böhran genişdir və münasibətlər geridönməz həddə çatıb. Halbuki real mənzərə tam başqadır:

Cənubi Qafqaz: Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin edib. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, TANAP, TAP və Cənubi Qaz Dəhlizi kimi iri enerji layihələri uzun illərdir heç bir problem yaşamadan işləyir. Cənubi Qafqaz istiqamətində qarşıya qoyulan bütün strateji hədəflərə nail olunub.

Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyaya çıxışın təmin edilməsində əsas lokomotiv rolunu oynayır. Türk Dövlətləri Təşkilatının başlanğıc nöqtəsi Naxçıvandır və Bakı bu inteqrasiyada əsas körpü vəzifəsini yerinə yetirir.

Azərbaycan ŞKTC-nin beynəlxalq müstəvidə təmsil olunmasında Türkiyənin əsas tərəfdaşıdır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin iştirak etdiyi tədbirlərdə ŞKTC liderinin tamhüquqlu statusda təmsil olunması və Bakıda nümayəndəliyinin fəaliyyət göstərməsi məhz Azərbaycanın diplomatik səyləri nəticəsində mümkün olub.

Suriyada yeni hakimiyyət formalaşandan sonra Türkiyənin addımlarını dərhal dəstəkləyən və qaz tədarükü, humanitar yardımlar göstərən ilk ölkələrdən biri məhz Azərbaycan olub.

İqtisadiyyat, enerji və hərbi sənaye: Rəqəmlər nə deyir?

İqtisadi müstəvidə tərəflər arasındakı əlaqələr şüarlarla deyil, real rəqəmlərlə tənzimlənir:

Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına yatırdığı sərmayələrin həcmi 21 milyard dollardan çoxdur. Türkiyənin də Azərbaycana yatırdığı sərmayələr təxminən 18.5 milyard dollardır.

Orta Dəhlizin əsas arteriyası olan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Azərbaycanın maliyyəsi ilə inşa edilib. Eyni zamanda, Qars-Naxçıvan dəmir yolu layihəsinin maliyyələşməsi və tikintisi uğurla davam edir.

Azərbaycan artıq hərbi sənayedə sadəcə alıcı deyil, həm də birgə istehsalçı və sərmayəçidir. Türkiyə ilə hərbi sahədə heç bir rəqabət yoxdur, əksinə, ən yüksək səviyyəli inteqrasiya mövcuddur.

Fikir ayrılığı yaradan həssas məqamlar

Türkiyənin Fələstin məsələsindəki sərt mövqeyi fonunda Azərbaycan regional balansı qorumaq, dialoq kanallarını saxlamaq və birbaşa toqquşmaların qarşısını almaq üçün neytral platforma rolunu oynayır.

Türkiyə daxilində bəzi dairələrin sərhədlərin dərhal açılması çağırışlarına qarşı Bakının mövqeyi qəti və hüquqidir: Ermənistan konstitusiyasındakı Azərbaycana və Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları tam aradan qaldırılmadan, yeni referendum keçirilmədən birtərəfli addımların atılması sülh prosesini stimullaşdırmayacaq.

Azərbaycanda məktəbli forması və ya digər daxili qərarların Türkiyədəki bəzi siyasi dairələr tərəfindən süni şəkildə qabardılması və səfirlik qarşısında aksiyalar təşkil edilməsi iki ölkə arasındakı strateji münasibətlərin ruhuba uyğun deyil.

Tərəflərin qarşılıqlı gözləntiləri və Ankaradakı zirvə

Ankarada baş tutacaq TDT zirvə görüşü yaranmış sualların və bəzi süni gərginliklərin lokallaşdırılması üçün mühüm imkandır. Xarici işlər nazirlikləri səviyyəsində intensiv təmaslar və dövlət başçılarının siyasi iradəsi bu cür məhdud xarakterli anlaşılmazlıqları aradan qaldırmağa qadirdir. Türkiyə hakimiyyəti milli maraqları üstün tutan sağlam qüvvələr ilə radikal dairələr arasındakı balansı qorumaqla Azərbaycana qarşı yönələn süni kampaniyaların qarşısını almalıdır.

Hökumətə yaxın mediada qeyd olunur ki, ikitərəfli münasibətlərdə romantizm mərhələsi artıq bitdi. Çünki Azərbaycan cəmiyyəti Türkiyədə bəlli dairələrin əsl sifətini və niyyətlərini gördü və öz mövqeyini dəyişmək məcburiyyətindədir. Artıq ikitərəfli münasibətlərdə rasionallıq var. Dostluq, qardaşlıq davam edir, amma hər kəsin öz dövləti və hər dövlətin də öz maraqları mövcuddur.

Bu yanaşma göstərir ki, münasibətlərdəki emosional mərhələ geridə qalıb. Azərbaycan cəmiyyəti hadisələrə artıq daha tənqidi və analitik gözlə baxır. Dostluq və qardaşlıq əlaqələri sarsılmasa da, hər iki suveren dövlət öz milli maraqlarını əsas tutaraq münasibətləri daha sağlam, qarşılıqlı hörmətə və rasionallığa əsaslanan real siyasi müstəviyə daşıyır. Ankaradakı zirvə görüşü də məhz bu yeni, rasional dövrün ilk ciddi sınağı olacaqdır.

Turqut