Dnestryanı bölgə öz müqəddəratını təyin etməklə bağlı yeni referendum keçirməyə hazırdır. Bunu “Dnestryanı Moldova Respublikasının prezidenti” Vadim Krasnoselski bildirib. Lakin o vurğulayıb ki, referendumun nəticələri bütün beynəlxalq iştirakçılar tərəfindən qəbul edilməlidir. Krasnoselskinin açıqlaması “prezidentin” mətbuat xidmətinin yaydığı videoda yer alıb.

Krasnoselski xatırladıb ki, Dnestryanı bölgədə hələ 2006-cı ildə öz müqəddəratını təyin etməklə bağlı referendum keçirilib. Onun sözlərinə görə, həmin vaxt vətəndaşların 97,1 faizi “DMR”in müstəqillik kursunu və sonradan Rusiya Federasiyasına sərbəst şəkildə birləşməsini dəstəkləyib.

“20 il əvvəl Moldova Dnestryanı xalqını bu seçim qarşısında qoydu, indi də eyni vəziyyətdir. Dnestryanı xalqının da seçim hüququ var. Biz 20 ildən sonra yenidən referendum keçirməyə hazırıq. Heç bir problem yoxdur. Əsas odur ki, referendumun nəticələri bütün beynəlxalq iştirakçılar tərəfindən qəbul edilsin. O zaman heç bir sual qalmaz”, – “prezident” bildirib.

Krasnoselski sentyabrın 17-də bildirib ki, bir neçə ay ərzində Dnestryanı bölgənin 60 mindən çox sakini Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət edib, ümumilikdə isə “respublikada” artıq təxminən 220 min nəfərin Rusiya vətəndaşlığı var. Onun sözlərinə görə, buna Rusiya Prezidentinin may ayında imzaladığı fərman şərait yaradıb.

“Rusiya Prezidenti Vladimir Vladimiroviç Putinin fərmanı Dnestryanı xalqı üçün olduqca böyük praktiki və simvolik əhəmiyyət daşıyıb, – Krasnoselski qeyd edib. – Fərmanın vaxtında qəbul edilməsi və ona tələbatın yüksək olması cəmiyyətin böyük marağı ilə təsdiqlənir: cəmi bir neçə ay ərzində 60 mindən çox insan Rusiya vətəndaşlığına qəbul üçün elektron növbəyə yazılıb. Sizi əmin edirəm ki, istəyənlərin sayı daha çoxdur. Proses başlayıb”.

Maraqlıdır, Dnestryanı separatçılarının lideri referendum mövzusunu niyə məhz indi yenidən gündəmə gətirib? Kremldən hansısa göstəriş alıb? Bəs Moskvada nəyə ümid edirlər? Kremlin masasında Moldovadakı vəziyyəti yenidən sarsıtmaq üçün növbəti plan var? Krasnoselskinin may ayından bəri Dnestryanı bölgədə 60 mindən çox insanın Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət etdiyi barədə dedikləri həqiqətə nə dərəcədə uyğundur?

Pressklub.az-ın suallarına tarix elmləri doktoru, Effektiv Siyasət İnstitutunun (Kişinyov) direktoru Vitali Andriyevski cavab verib.

Onun sözlərinə görə, Dnestryanı bölgə Moldovaya təzyiq göstərmək üçün ən ciddi potensial alətlərdən biri olaraq qalır.

“Bununla belə, Moskva üçün bölgənin dəyəri heç də münaqişənin dərhal kəskinləşdirilməsində və ya hərbi eskalasiyada deyil. Daha effektiv üsul regionu daim idarə olunan gərginlik vəziyyətində saxlamaqdır: müharibə yaratmaq yox, böhranın hər an alovlana biləcəyi hissini formalaşdırmaq. Bir böyük toqquşma əvəzinə onlarla xırda münaqişə siyasətindən istifadə olunur və bu, Kişinyovu diqqətini, siyasi resurslarını və dövlətin imkanlarını daima başqa istiqamətə yönəltməyə məcbur edir.

Belə eskalasiyanın bir neçə əsas ssenarisi mövcuddur:

- Siyasi eskalasiya. Yeni referendum barədə söhbətlər, bölgəyə xüsusi status verilməsi tələbləri, “dövlətçilik” elementlərinin nümayişkaranə şəkildə qabardılması və Tiraspolun öz gələcəyini müstəqil müəyyənləşdirmək hüququna malik olduğu barədə bəyanatlar. Kişinyovla bərabərhüquqlu tərəf kimi danışıqlar aparmaq tələbi də ayrıca alət kimi istifadə olunur. Daxili münaqişənin guya bərabərhüquqlu subyektlər arasında danışıqlara çevrilməsinə imkan verməmək Moldova üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki nizamlanmanın beynəlxalq çərçivəsi Dnestryanı bölgəyə xüsusi status verilməklə Moldova Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsipi üzərində qurulub.

- Küçə etirazları. Bölgənin sosial və iqtisadi problemlərindən etiraz aksiyalarının təşkilində və “Kişinyova qarşı xalq narazılığı” görüntüsünün yaradılmasında istifadə olunur. Tariflər, vergilər, gömrük qaydaları, energetika və sosial ödənişlər bəhanə kimi istifadə edilir. Bu, Kişinyovun vahid iqtisadi və hüquqi qaydaları ölkənin bütün ərazisinə tətbiq etməsi fonunda xüsusilə əlverişlidir. Belə addımları asanlıqla “iqtisadi blokada” kimi təqdim etmək mümkündür.

- Seçkilər və legitimlik. İstənilən seçki prosesi siyasi münaqişəyə çevrilir. Kişinyov Tiraspolun keçirdiyi prosedurları tanımaya bilər, Tiraspol isə öz növbəsində mərkəzi hakimiyyəti müdaxilədə və bölgəni “seçim hüququndan” məhrum etməkdə ittiham edə bilər. Bu da Dnestrin iki sahili arasındakı məsafəni daha da artırır.

- Təhlükəsizlik Zonasında təxribatlar. Qanunsuz postlar, hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması, saxlanmalar və güc strukturlarının səlahiyyətləri ətrafında mübahisələr daimi gərginlik ocaqları yaradır. 2026-cı ildə Moldovanın Birgə Nəzarət Komissiyasındakı nümayəndə heyəti artıq Dnestryanı bölgənin güc strukturları tərəfindən belə pozuntulara yol verildiyini bəyan edib.

- “Müharibə təhlükəsi” ilə bağlı informasiya əməliyyatları. Moldovanın guya Dnestryanı problemini güc yolu ilə həll etməyə hazırlaşdığı barədə məlumatlar davamlı şəkildə yayılır. Əsas məqsəd qorxu yaratmaqdır. Moldova ordusunun təlimləri, NATO ilə əməkdaşlıq, texnika tədarükü və ya Ukrayna ilə əlaqələr “hücuma hazırlıq” kimi təqdim olunur. Bundan sonra Tiraspol özünü zərərçəkən tərəf kimi göstərir, Rusiya isə “sülhü qorumaq” üçün bəhanə əldə edir.

- İqtisadi böhranlar. Energetika, ticarət, bank hesablaşmaları və vergilərlə bağlı məsələlər süni şəkildə siyasiləşdirilir. Problem yaradılır, məsuliyyət Kişinyovun üzərinə qoyulur, əhaliyə isə Moldovanın bölgəni “boğmağa” çalışdığı fikri aşılanır.

- Avropaya inteqrasiyanın ləngidilməsi. Moldova Aİ-yə doğru nə qədər irəliləyirsə, Dnestryanı bölgənin statusu məsələsi də bir o qədər kəskinləşir”, – politoloq bildirib.

Onun fikrincə, məhz buna görə Moskva Dnestryanı probleminin mümkün qədər mürəkkəb, baha başa gələn və siyasi baxımdan zəhərli qalmasında maraqlıdır.

“Kişinyov həddindən artıq sürətlə irəliləyəndə Dnestryanı bölgə vaxtaşırı üzərinə basmaq mümkün olan siyasi əyləcə çevrilir. Məsələnin mahiyyəti ayrı-ayrı təxribatlarda deyil, ölkə daxilində daim açıq saxlanılan daha bir cəbhənin mövcudluğundadır.

Eyni vaxtda beş gərginlik xətti – Qaqauziya, müxalifətin etirazları, iqtisadi problemlər, hibrid hücumlar və Dnestryanı bölgə – yarananda dövlət beş yanğını eyni anda söndürmək məcburiyyətində qalır. Hesab cəmiyyətin yorulmasına, hakimiyyətə etimadın azalmasına və xaos təsəvvürünün formalaşması üzərində qurulur. Nəticədə əsas siyasi tezis irəli sürülür: “Bu hakimiyyət bacarmır, ölkəyə başqa kurs lazımdır”.

Buna görə də Kişinyov üçün Dnestryanı bölgədə baş verənlərə təkcə reinteqrasiya ilə bağlı ayrıca problem kimi deyil, bütün ölkəni sabitsizləşdirməyə yönəlmiş daha geniş əməliyyatın bir hissəsi kimi baxmaq prinsipial əhəmiyyət daşıyır”, – Andriyevski yekunlaşdırıb.

Rauf Orucov