Prezident İlham Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikasına son səfəri, Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədəki əsas tezislər və səfərin ardınca imzalanan 258 milyon manatlıq Sərəncam muxtar respublikanın iqtisadi və idarəetmə xəritəsində yeni mərhələnin başladığını göstərir. Bu proses, sadəcə növbəti infrastruktur layihələrinin təqdimatı kimi deyil, Naxçıvanın illərdir davam edən struktur böhranından çıxarılması və regional nəqliyyat-enerji qovşağına inteqrasiyası cəhdi kimi təhlil olunmalıdır.

Naxçıvanın uzun illər boyu üz-üzə qaldığı əsas problem təkcə coğrafi blokada ilə məhdudlaşmırdı. Keçmiş idarəetmə modelinin qapalı xarakteri, inzibati resurslardan həddindən artıq asılılıq və bazar mexanizmlərinin işləməməsi daxili iqtisadiyyatı ciddi şəkildə zəiflətmişdi. İnzibati maneələr, bazardakı inhisarçı meyllər və qeyri-şəffaf vergi-gömrük tətbiqləri kiçik və orta sahibkarlığın (KOB) inkişafını iflic etmişdi. Yerli özəl sektor böyümək əvəzinə kiçilməyə məcbur qalırdı. Əsas ərazi ilə birbaşa quru əlaqəsinin olmaması yerli istehsalçılar üçün xammalın gətirilməsini və hazır məhsulun çıxarılmasını baha başa gətirirdi. Bu da naxçıvanlı sahibkarların rəqabət qabiliyyətini kəskin aşağı salırdı. Əhalinin gündəlik həyatına birbaşa təsir edən mənzil fondu, mərkəzləşdirilmiş istilik sistemləri, şəhərdaxili və kəndlərarası yollar illərlə əsaslı təmir olunmadığından kəskin aşınmaya məruz qalmışdı.

Dövlət başçısının müsahibəsində vurğuladığı Xüsusi Nümayəndəlik institutunun tətbiqi idarəetmədə mərkəzləşməni və maliyyə şəffaflığını bərpa etməyə yönəlib. Qeyri-rəsmi inhisarların ləğvi və mərkəzi büdcə intizamının bərqərar edilməsi regional resursların mənimsənilməsinin qarşısını alaraq, onların məqsədli proqramlara yönəldilməsinə şərait yaradır.

Səfərin və Prezidentin bəyanatlarının en strateji geoiqtisadi komponenti Naxçıvanın regional logistika və enerji dəhlizlərinə inteqrasiyası ilə bağlıdır. Xüsusilə TRİPP və Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycan üzərindən Avropaya “yaşıl enerji” və yük daşınması layihələri fonunda Naxçıvanın roluna yenidən baxılır. Bu kontekstdə Naxçıvanın transregional marşrutlara qoşulması yalnız lokal infra-layihə deyil:

Bu gün Qara dəniz və Cənubi Qafqaz üzərindən keçən əsas yük və tranzit axınlarının mühüm bir hissəsi Gürcüstan marşrutuna söykənir. Azərbaycanın Zəngəzur/Araz koridoru və TRİPP vasitəsilə Naxçıvanı birbaşa Türkiyə və İranda dəmir/avtomobil yolu şəbəkəsinə bağlaması ticarət marşrutlarının coğrafiyasını kökündən dəyişmək cəhdidir.

Naxçıvan üzərindən açılan koridorlar sadəcə İrəvana regional təcridlə bağlı xəbərdarlıq və ya alternativ təzyiq rıçaqı deyil. Bu, Mərkəzi Asiyadan (Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan) gələn yük və elektrik enerjisi axınlarını Xəzər dənizi – Azərbaycan – Naxçıvan – Türkiyə oxuna istiqamətləndirməklə, Avrasiya nəqliyyat arxitekturasında tamamilə yeni, daha qısa və rentabelli ikinci magistralın qurulmasıdır.

Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın bərpa olunan enerji resurslarının Türkiyə və Avropa bazarlarına nəqli planlarında Naxçıvan həm də generasiya və tranzit habı kimi çıxış edir. Günəş və su elektrik stansiyalarının potensialı bölgəni təkcə enerjini istehlak edən deyil, onu qonşu bazarlara ixrac edən strateji məntəqəyə çevirir.

Ermənistanla sərhəddə Naxçıvan dəmir yolunun ilk 7 kilometrlik hissəsində bərpa işlərinin başlaması və Horadiz–Ağbənd xəttinin tamamlanması Naxçıvanı sadəcə təcrid olunmuş anklav statusundan çıxarmır, onu Mərkəzi Asiya və Türkiyə arasında intermodal logistikanın açar halqasına çevirir.

Dövlət başçısının imzaladığı Sərəncamla ayrılan 258 milyon manatlıq maliyyə paketi yalnız sosial yardım xarakteri daşımır, eyni zamanda daxili bazara dövlət sifarişləri vasitəsilə likvidlik daxil etməyi nəzərdə tutur.

Bu vəsaitlərin xərclənməsi prosesinə yerli podratçı şirkətlərin və Naxçıvan Sənaye Parkı müəssisələrinin cəlb edilməsi kiçik və orta biznes üçün birbaşa dövlət dəstəyi rolunu oynayacaq.

Naxçıvanda həyata keçirilən son tədbirlər göstərir ki, muxtar respublikanın idarəetmə və iqtisadi modelində prinsipial dəyişiklik baş verir. İnzibati baryerlərin aradan qaldırılması, şəffaf idarəetmə, 258 milyon manatlıq hədəfli investisiya və Mərkəzi Asiya – Türkiyə oxunda beynəlxalq logistika dəhlizlərinə inteqrasiya Naxçıvanı dövlət subsidiyalarından asılı olan inzibati ərazidən, özünü maliyyələşdirən və regional tranzitdə pay sahibi olan iqtisadi mərkəzə çevirmək məqsədi daşıyır. Bu strategiyanın uğuru isə ayrılan vəsaitlərin effektiv idarə olunmasından və özəl sektor üçün bərabər rəqabət mühitinin nə dərəcədə qorunmasından asılı olacaq.

Turqut