İranın elm, tədqiqat və texnologiya naziri Hüseyn Simayi-Sərrafın azərbaycanlı qızları İran universitetlərində təhsil almağa dəvət etməsi iki ölkə arasında yeni müzakirələrə səbəb olub. Nazir hicaba görə təhsil hüquqlarının məhdudlaşdırıldığını iddia etdiyi qızlara müraciət edərək, İran universitetlərinin onların üzünə açıq olduğunu bildirib.

İlk baxışda bu, xarici tələbələrə ünvanlanmış adi dəvət təsiri bağışlaya bilər. Lakin açıqlamanın məzmunu və təqdimat forması məsələnin sırf təhsil əməkdaşlığından daha geniş siyasi və ideoloji çərçivəyə çıxarıldığını göstərir. İran rəsmisi faktiki olaraq Azərbaycanın təhsil siyasətini dini müstəvidə müzakirəyə çıxarır və ölkəmizdəki məktəb qaydalarına münasibət bildirir.

Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi isə bu açıqlamanı ölkənin daxili işlərinə müdaxilə cəhdi kimi qiymətləndirib. Nazirlik İran rəsmilərinə başqa dövlətlərin təhsil siyasətinə münasibət bildirmək əvəzinə öz ölkələrindəki problemlərlə məşğul olmağı tövsiyə edib.

Bəs İranın Azərbaycandakı təhsil məsələlərinə müdaxilə təsiri bağışlayan bu mövqeyi hansı sualları gündəmə gətirir?

Tehranın Azərbaycanda təhsil hüququndan danışması fonunda ilk yada düşən məsələlərdən biri İranda yaşayan milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil imkanlarıdır.

Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyinin açıqlamasında da İranda Azərbaycan dilində tədris aparılan məktəblərin və ali təhsil müəssisələrinin olmadığı vurğulanıb. Nazirlik İran əhalisinin təxminən 40 milyonunun etnik azərbaycanlılardan ibarət olduğunu bildirərək onların ana dilində təhsil hüququ ilə bağlı problemi gündəmə gətirib. Bu rəqəmi rəsmi və mübahisəsiz statistika deyil, Azərbaycan tərəfinin verdiyi qiymətləndirmə kimi qəbul etmək lazımdır.

Məsələnin hüquqi tərəfi də var. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsi fars dilini ölkənin rəsmi dili elan etməklə yanaşı, regional və tayfa dillərinin mətbuatda istifadəsinə və məktəblərdə onların ədəbiyyatının fars dili ilə yanaşı tədrisinə imkan verir.

Ancaq qanunda müəyyən hüquqların tanınması ilə onların praktikada həyata keçirilməsi eyni deyil. Əsas sual həmin müddəaların nə dərəcədə icra olunması, Azərbaycan dilinin təhsil sistemində hansı imkanlara malik olması və azərbaycanlı uşaqların ana dilində sistemli təhsil ala bilməsidir.

İran prezidenti Məsud Pezeşkianın vaxtaşırı olaraq Azərbaycan dilində çıxış etməsi də bu ziddiyyəti aradan qaldırmır. Siyasi liderin öz ana dilində danışması ilə milyonlarla insanın həmin dildə təhsil alması arasında ciddi fərq var. Pezeşkianın seçki kampaniyası zamanı dil hüquqları ilə bağlı səsləndirdiyi vədlərin real nəticələrini qiymətləndirmək üçün konkret qərarlara və həyata keçirilən proqramlara baxmaq lazımdır.

İran rəhbərliyi dil və mədəniyyət hüquqlarını vacib hesab edirsə, bu prinsiplər ölkə daxilində də ardıcıl şəkildə tətbiq olunmalıdır.

İranlı nazirin açıqlaması başqa bir ziddiyyəti də üzə çıxarır. Tehran Azərbaycanda dini hicab məsələsini təhsil hüququ ilə əlaqələndirir, lakin İranın özündə qadınların geyimi ilə bağlı sərt dövlət tələbləri mövcuddur. İranda məcburi hicab qaydaları uzun illərdir ciddi ictimai və siyasi mübahisələrə səbəb olur. İnsan haqları təşkilatları bu tələblərin icrası zamanı qadınların və qızların təzyiq və təqiblərlə üzləşdiyini bildirirlər.

Belə bir şəraitdə İran rəsmisinin başqa ölkədə dini geyimlə bağlı məsələləri qabartması haqlı sual doğurur: təhsil hüququ qadınların dini seçimləri ilə əlaqələndirilirsə, onların fərqli seçim etmək hüququ da eyni dərəcədə nəzərə alınmalıdırmı?

Təhsil hüququ yalnız müəyyən dini dünyagörüşünə malik şəxslərin deyil, bütün insanların hüququdur. Buna görə də bu məsələyə birtərəfli yanaşmaq və dini kimliyi siyasi mübahisə vasitəsinə çevirmək düzgün deyil.

İranın azərbaycanlı qızları öz universitetlərinə dəvət etməsi özlüyündə qeyri-adi hal deyil. Dövlətlər xarici tələbələri qəbul edə və onlara təqaüd təklif edə bilərlər. Lakin bu dəvətin Azərbaycanın məktəb qaydalarına münasibət bildirmək və dini amil üzərindən siyasi mesaj vermək kontekstində səsləndirilməsi məsələnin mahiyyətini dəyişir.

Azərbaycanın etirazı yalnız məktəbli qızların geyimi ilə bağlı mübahisədən qaynaqlanmır. Burada dövlət suverenliyi və xarici rəsmilərin başqa ölkənin daxili siyasətinə münasibət bildirməsinin sərhədləri məsələsi də var.

Azərbaycan dünyəvi dövlət quruluşuna malikdir və təhsil siyasətini öz qanunları əsasında müəyyənləşdirir. Məktəb qaydaları ilə bağlı məsələlər müzakirə edilə, onların tətbiqi hüquqi və ictimai baxımdan qiymətləndirilə bilər. Lakin bu müzakirələrin başqa dövlətin dini və ideoloji çağırışları vasitəsilə aparılması diplomatik gərginlik yarada bilər.

İran nazirinin açıqlamasının arxasında konkret siyasi planın dayandığını söyləmək üçün yetərli əsas yoxdur. Bununla belə, belə bəyanatlar dini mövzuları dövlətlərarası münasibətlərin bir hissəsinə çevirir və Azərbaycan cəmiyyətindəki həssas məsələlər ətrafında mübahisələri gücləndirə bilər.

İranın regionda öz dini-siyasi modelini ön plana çıxarması ehtimalı da bu kontekstdə nəzərdən keçirilə bilər. Lakin istənilən halda, qonşu dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və daxili qərarlarına hörmət etməsi normal münasibətlərin əsas şərtidir.

Tehranın Azərbaycanda təhsil hüququ ilə bağlı narahatlıq ifadə etməsi onun öz ölkəsindəki problemləri də gündəmə gətirir. İranda Azərbaycan dilində təhsilin imkanları, Konstitusiyanın 15-ci maddəsinin tətbiqi və qadınların geyim seçimi ilə bağlı məhdudiyyətlər bu məsələnin əsas istiqamətləridir.

İran rəsmiləri təhsil hüququnu müdafiə etmək istəyirlərsə, bu prinsipə öz ölkələrində də əməl olunmasına çalışmalıdırlar. Azərbaycanlıların ana dilində təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hüquqların praktikada təmin edilməsi və qadınların hüquqlarına münasibətdə ardıcıl siyasət yürüdülməsi daha konstruktiv yanaşma olardı.

Bu, Azərbaycanın öz təhsil siyasətini tənqid və müzakirələrdən kənarda saxlamaq demək deyil. Əksinə, Azərbaycan da məktəb qaydalarını və şagirdlərin hüquqlarını hüquqi əsaslar və ictimai maraqlar çərçivəsində qiymətləndirməlidir. Lakin bu məsələlərə dair qərarlar ölkənin öz qanunları və institusional mexanizmləri əsasında qəbul edilməlidir.

Nəticə etibarilə, İran nazirinin açıqlaması sadəcə universitetlərə dəvət deyil, dini və təhsil məsələlərinin siyasi müstəviyə daşınması baxımından diqqət çəkir. Tehran Azərbaycanla münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin qorunmasını istəyirsə, ölkəmizin daxili təhsil siyasətinə münasibətdə daha həssas davranmalıdır.

Eyni zamanda, İranın təhsil hüquqları ilə bağlı mövqeyinin inandırıcı olması üçün öz ərazisində yaşayan milyonlarla azərbaycanlının ana dilində təhsil imkanları barədə də konkret nəticələr ortaya qoyması vacibdir. Çünki hüquqların müdafiəsi yalnız başqa ölkələrə tövsiyə verməklə deyil, öz ölkəndə həmin hüquqları təmin etməklə ölçülür.

Turqut