Azərbaycan KİV-də qeyri-dövlət pensiya fondlarının mümkün tətbiqi ilə bağlı məlumatlar oxudum və biganə qala bilmədim. Mövzu o qədər vacib və o qədər həssasdır ki, onu yalnız rəsmi şərhlər və nikbin proqnozlar formatında müzakirə etmək doğru olmaz. Pensiya elə bir məsələdir ki, əvvəl sınaqdan keçirib, sonra düzəliş etmək mümkün deyil. Burada buraxılan səhvlər çox gec – artıq ahıl yaşda üzə çıxır.

İki pensiya – yoxsa ikiqat stress?

Qeyri-dövlət pensiya fondları ideyası cazibədar səslənir: bir yox, iki pensiya, seçim azadlığı, gələcəkdə qocalığa görə şəxsi məsuliyyət. Müasir iqtisadiyyat dərsliyində də belə yazılır.

Avropa və ABŞ-da bu model vaxtilə həqiqətən uğurla tətbiq edilib. Amma adətən xırda şriftlə qeyd olunan bir məqam var: həmin sistemlər onilliklər boyu davam edən sabit iqtisadi artımdan sonra formalaşdırılıb. Dərin və inkişaf etmiş maliyyə bazarları mövcud olub, uzun tarixə malik yüzlərlə iri şirkət fəaliyyət göstərib və ən əsası – maliyyə institutlarına etimad edilib. Pensiya vəsaitlərini yatırmaq üçün imkanlar da olub, etibar etmək üçün ünvanlar da.

Bu gün isə mənzərə əvvəlki qədər problemsiz deyil. Hətta inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda belə, özəl pensiya sistemləri zaman-zaman çətinliklərlə üzləşir. Bu isə sual doğurur: belə bir modeli indiki şəraitdə ölkəmizə köçürmək nə dərəcədə vaxtında atıla biləcək adımdır?

Yetkin sistem çat verəndə

ABŞ-da 2008-ci il böhranı zamanı pensiya hesabı sahibləri yığımlarının orta hesabla 20–30 faizini itirdilər. Sakit və təminatlı pensiya dövrü gözləyən milyonlarla insan qəfil anladı ki, onların “ikinci pensiyası” birbaşa fond bazarının ovqatından asılıdır.

Böyük Britaniyada 2022-ci ildə mürəkkəb investisiya strategiyaları tətbiq edən özəl pensiya fondları faiz dərəcələrinin kəskin artımından sonra likvidlik böhranı həddinə çatdı. Sistemin dağılmaması üçün İngiltərə Bankı müdaxilə etməyə məcbur oldu. Nəzərə alaq ki, söhbət dünyanın ən sərt tənzimlənən maliyyə sistemlərindən birindən gedir.

Hətta tez-tez “pensiya cənnəti” adlandırılan Niderland da sadə həqiqəti göstərdi: əbədi artım zəmanəti yoxdur. Gələcək pensiyaçıların qarşısında fakt qoyuldu ki, pensiyaların məbləği azaldıla bilər – kiminsə səhvinə görə yox, bazar və demoqrafik reallıqlar dəyişdiyi üçün.

Unutmaq olmaz ki, bu ölkələrin hamısında çoxsəviyyəli müdafiə mexanizmləri mövcuddur – sərt tənzimləmə, aktivlərin diversifikasiyası, inkişaf etmiş istiqraz bazarları və uzunmüddətli nəzarət təcrübəsi. Buna baxmayaraq, sistem bəzən yenə də sarsılır.

Nəticə sadədir: özəl pensiya həmişə riskdir – hətta güclü institutlara malik ölkələrdə belə.

Bəs bizdə?..

Özəl pensiya fondlarının kim tərəfindən maliyyələşdirilməsi (işçi, yoxsa işəgötürən tərəfindən) ətrafında aparılan müzakirələr bu mərhələdə xüsusilə yersizdir. Axı cəmi bir müddət əvvəl biznes üçün sosial ayırmalar üzrə yük 22 faizdən 15 faizə endirildi. Bu, iqtisadiyyat üçün nadir və mühüm müsbət siqnal idi. İndi isə yenidən əlavə ödənişlər ideyası gündəmə gətirilir və dərhal suallar doğurur: “könüllü” adlandırılsa belə, işçilər və işəgötürənlər yeni öhdəliklərə hazırdırmı?

Anlayışları qarışdırmaq olmaz. Özəl pensiya mahiyyət etibarilə könüllü qalmalıdır, cəlbedici ad altında yeni məcburi ödənişə çevrilməməlidir. İstəyən vəsait yığar, istəməyən riskə getmir. Lakin bu gün risklər böyükdür: maliyyə bazarı dərin deyil, etibarlı alətlər məhduddur, özəl strukturlara etimad isə hələ formalaşma mərhələsindədir. Buna inflyasiyanı, valyuta dalğalanmalarını və iqtisadi şokları da əlavə etsək, “gözəl ikinci pensiya” vədləri nə qədər cəlbedici görünsə də, onların təminatı yoxdur.

Məsələnin daha real tərəfi də var. Özəl pensiya fondları o ölkələrdə işləyir ki, insanlar doğrudan da yığım etmək imkanına malikdir. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, bizdə işləyən əhalinin yalnız məhdud bir hissəsi gəlirləri orta səviyyədən sabit şəkildə yüksək olan təbəqəyə daxildir. Əksər ailələr üçün isə hər hansı əlavə ayırma gələcəyə investisiya deyil, bugünkü büdcədə azalma deməkdir. Əlavə investisiya əsas xərclərə – ərzağa, kommunal ödənişlərə, nəqliyyata, təhsilə və səhiyyəyə – daha az vəsait qalması deməkdir.

Canlı nümunə

Şərti olaraq orta maaş alan mühəndis Ayxanı götürək. O, özəl pensiya fonduna vəsait yığmağa qərar verir. İlk mərhələdə hər şey məntiqli görünür: “Bir az kənara qoyaram, 30 ildən sonra rahat yaşayaram”.

Amma sonra böhran gəlir, bazar geriləyir, inflyasiya alıcılıq qabiliyyətini azaldır, fond isə şərtləri ehtiyatla dəyişir. Formal olaraq vəsait mövcuddur, lakin inam getdikcə azalır. Ayxan birdən anlayır ki, onun “pensiya adaları” möhkəm torpaq üzərində deyil, maliyyə baxımından qeyri-sabit, hər an tərpənə bilən zəmin üzərində qurulub.

Və sadə sual yaranır: bu, pensiyadır, yoxsa uzunmüddətli narahatlıq kursu?

Narahatedici suallar – dürüst cavablar

– Siz pensiya islahatına qarşısınız?
Xeyr. Mən tələsik qərarlara qarşıyam. Pensiya sistemi elə bir sahə deyil ki, burada edilən səhvi bir ildən sonra asanlıqla düzəltmək mümkün olsun. Burada yanlış hesablamanın qiyməti çox gec – artıq yaşlılıq dövründə üzə çıxır.

– Özəl pensiyalar olmadan dövlət sistemi demoqrafik təzyiqə tab gətirməyəcək.
Təzyiq artır – bu faktdır. Lakin özəl fondlar dövlətin məsuliyyətini aradan qaldırmır, sadəcə vətəndaş üçün əlavə risk səviyyəsi yaradır. Alternativ lazımdır, amma əvəzləyici deyil, tamamlayıcı mexanizm kimi.

– Bu model bütün dünyada işləyir. Bizdə niyə başqa cür olsun?
İşləyir – amma fərqli şərtlər daxilində. Bu səbəbdən hazırkı mərhələdə yeganə rasional yanaşma mümkündür: ancaq ciddi könüllü model, aydın qaydalar, sərt nəzarət və heç bir illüziyanın olmaması. Özəl pensiya “ehtiyat üçün universal resept” yox, şüurlu seçim olmalıdır.

– Özəl fondlar daha yüksək pensiya verə bilər.
Verə bilər. Amma verməyə də bilər. Özəl pensiya gələcəyə qoyulan lotereyadır, təminat deyil. Bu barədə nə qədər açıq danışsaq, sabah məyusluq bir o qədər az olar.

Buna qarşı deyiləm, amma indi yox

Problemin digər tərəfini də görməməzlikdən gəlməz olmaz. Əhali qocalır, dövlət pensiya sisteminə düşən yük artacaq və demoqrafik tendensiyalar əvvəlki modeli getdikcə daha az dayanıqlı edir. Bu mənada alternativ axtarışı obyektiv zərurətdir, kiminsə subyektiv təşəbbüsü deyil.

Lakin pensiya sistemi sürətli eksperimentlər üçün meydan deyil. Bu, sosial sabitliyin təməlidir.

Bu gün üçün ən düzgün yol ehtiyatlılıq və səbirdir. Qoy özəl pensiya uzunmüddətli maliyyə riskinə hazır olanlar üçün əlavə alətə çevrilsin, “hamı üçün və dərhal” tətbiq olunan kütləvi həll olmasın.

Bəzən ən müdrik islahat məhz doğru zamanı gözləməyi bacaran islahatdır. Qocalıq mövzusu kifayət qədər həssasdır, onun üzərində sürətləndirilmiş rejimdə eksperiment aparmaq olmaz.