İyulun 1-dən etibarən Azərbaycanda qadınların pensiya yaşı rəsmən 65-ə yüksəlib və kişilərin pensiya yaşı ilə bərabərləşib. Bu dəyişiklik "Əmək pensiyaları haqqında" qanunun 7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş mərhələli artım qrafikinin (hər il 6 ay artırılma) tərkib hissəsidir. Bu islahat fonunda cəmiyyətdə ən çox müzakirə olunan məqam qadınların pensiya yaşı ilə orta ömür uzunluğu arasındakı tərs mütənasiblik və beynəlxalq standartların ölkəmizdəki real vəziyyətlə toqquşmasıdır.

Dünya təcrübəsinə nəzər saldıqda görünür ki, inkişaf etmiş ölkələrdə pensiya yaşının yüksək olması qadınların orta ömür uzunluğunun 80 yaş həddini xeyli ötməsi və yüksək tibbi-sosial təminatla birbaşa bağlıdır:

Başqa sözlə, bu ölkələrdə qadınlar pensiyaya çıxdıqdan sonra orta hesabla 15-20 il təqaüd ömrü yaşayırlar.

Avropa modelini əsas gətirərək yaş həddini artıran Azərbaycandan fərqli olaraq, həm coğrafi, həm də etnik baxımdan yaxın olduğumuz qardaş türk respublikalarında vətəndaşın sosial-məişət yükü və səhhəti daha çox ön plana çəkilir. Müqayisəli təhlil Azərbaycanın bu siyahıda ən əlverişsiz mövqedə olduğunu göstərir:

Türkiyə: Qadınların pensiya yaşı 58, rəsmi orta ömür uzunluğu 81.1 yaşdır (Pensiyada gözlənilən ömür: ~23 il).

Qazaxıstan: Qadınların pensiya yaşı 61, rəsmi orta ömür uzunluğu 80 yaşdır (Pensiyada gözlənilən ömür: ~19 il).

Özbəkistan: Qadınların pensiya yaşı 55, rəsmi orta ömür uzunluğu 75.8 yaşdır (Pensiyada gözlənilən ömür: ~21 il).

Azərbaycan: Qadınların pensiya yaşı 65, rəsmi orta ömür uzunluğu 77.2 yaşdır.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) standartlarına görə, bir şəxs pensiya yaşına çatdıqdan sonra ən azı 12 il (144 ay) aktiv şəkildə pensiya ala bilməlidir. Bu, sosial ədalətin və dövlət sosial sığorta sisteminin səmərəliliyinin əsas göstəricisi hesab olunur.

Maraqlıdır ki, Azərbaycan qanunvericiliyində də vətəndaşın topladığı pensiya kapitalı aylıq pensiya məbləğinə çevrilərkən məhz 144-ə (yəni 12 ilə) bölünür. Dövlət bu hesablama ilə rəsmən vətəndaşına "Sən 65 yaşından sonra 12 il yaşayacaqsan və mən bu pulu sənə bu müddətdə ödəyəcəm" vədini verir.

Bəs reallıq necədir?

Rəsmi statistika Azərbaycan qadınının orta ömrünü 77.2 yaş göstərərək kağız üzərində bu 12 illik normativə (65 + 12 = 77) ucu-ucuna əməl edildiyini iddia edir. Lakin real mənzərə acınacaqlıdır:

Ekspertlərin və real müşahidələrin təhlili göstərir ki, Azərbaycanda qadınların real orta yaş həddi 70-i çətinliklə keçir. Kişilərdə isə bu rəqəm daha aşağı - 67-68 yaş civarındadır.

Ağır məişət qayğıları, iş şəraiti və səhiyyə sisteminə əlçatanlıq səbəbindən Azərbaycanda 65 yaşında pensiyaya çıxan qadınların böyük hissəsi beynəlxalq standartda nəzərdə tutulan 12 illik pensiya ömrünün heç yarısını belə yaşaya bilmir, bir qismi isə ümumiyyətlə təqaüdə çatmadan dünyasını dəyişir. Vətəndaşın illərlə topladığı pensiya kapitalı isə dövlət büdcəsində qalır.

Nəticədə cəmiyyətdə haqlı bir rəy formalaşmaqdadır: İqtisadi və sosial reallıqları tam fərqli olan Qərbi Avropanın pensiya yaş həddini mexaniki olaraq ölkəmizə gətirməkdənsə, heç olmasa yaxın tərəfdaşımız və qardaşımız olan digər türk dövlətlərinin (Özbəkistan - 55, Türkiyə - 58, Qazaxıstan - 61 yaş) təcrübəsinə oxşamaq daha ədalətli olardı.

Azərbaycan qadınının çiyinlərindəki ailə və məişət yükünü nəzərə alaraq, pensiya yaşının 65-ə çatdırılması mexanizminə yenidən baxılması və real ömür uzunluğuna uyğun humanitar islahatların aparılması artıq ləngidilməz bir zərurətdir.

Turqut