2026-cı ilin payızında Bakı ilə Ankara arasında yaranmış fikir ayrılığının ilkin səbəbi Qarabağ məsələsinin həllindən sonra iki ölkənin fundamental milli maraqlarının toqquşması ilə bağlıdır. Bu ziddiyyət İsrail və Ermənistana münasibətdə köklü şəkildə fərqli mövqelər səbəbindən daha da kəskinləşib. Dünyanın bir çox mediası baş verənləri belə şərh edir.

“Bir millət, iki dövlət” konsepsiyası uzun müddət iki ölkə arasındakı ittifaqın əsasını təşkil etsə də, Azərbaycanın Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etməsindən sonra ölkələri birləşdirən əsas amil aradan qalxıb və yerini ziddiyyətlərə verib.

“İsrail məsələsi” və Yaxın Şərqdəki müharibə fikir ayrılığının ən aşkar və kəskin nöqtəsidir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan Təl-Əvivə münasibətdə sərt qarşıdurma mövqeyi tutduğu halda, Azərbaycan İsraillə sıx strateji, müdafiə və enerji əlaqələrini qoruyub saxlayır.

Sentyabrda Binyamin Netanyahunun BMT Baş Assambleyasındakı çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndə heyətinin nümayişkaranə şəkildə zalda qalması, Türkiyə nümayəndə heyətinin isə etiraz əlaməti olaraq zalı tərk etməsi Türkiyə hakimiyyətinin və mediasının kəskin narazılığına səbəb olub. Buna cavab olaraq Prezident İlham Əliyev açıq şəkildə bəyan edib ki, Azərbaycan bütün silahları bazar qiymətləri ilə alıb və qələbəsini müstəqil şəkildə qazanıb.

Bakı Ankaranın Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılmasını sürətləndirmək və Azərbaycanın maraqlarını nəzərə almadan sərhədləri açmaq cəhdlərinə həssas yanaşır.

Azərbaycan qəti ardıcıllıq tələb edir: əvvəlcə Bakı ilə İrəvan arasında tamhüquqlu sülh müqaviləsi imzalanmalı (Ermənistan Konstitusiyasına dəyişikliklər edilməsi də daxil olmaqla), yalnız bundan sonra Türkiyənin Ermənistanla sərhədləri açılmalıdır. Ankara isə Cənubi Qafqazda geosiyasi maraqlarını güdərək və Qərbdən dividendlər əldə etməyə çalışaraq İrəvanla münasibətləri daha sürətlə inkişaf etdirməyə hazır olduğunu bildirib. Bakıda bunu diplomatik təzyiq rıçaqlarına zərbə kimi qiymətləndiriblər.

2023-cü ildən sonra Türkiyə öz himayəsi altında türk dövlətlərinin inteqrasiyasının “böyük qardaşı” və lokomotivi statusunu möhkəmləndirməyə çalışıb. Lakin Bakı tam müstəqil, çoxvektorlu siyasət yürütməyə can atır və Türkiyənin regional layihələrində idarə olunan tərəfə çevrilmək istəmir.

Soyuqluğun nümayişkaranə əlamətlərindən biri İlham Əliyevin “sıx iş qrafiki”ni əsas gətirərək Türkiyədə keçirilən qeyri-rəsmi şam yeməyində və Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Zirvə görüşündə iştirak etməməsi olub.

Dəyərlərlə bağlı daxili fikir ayrılıqları da mövcuddur. Ankara vaxtaşırı Azərbaycanda dünyəvi modelin sərt şəkildə qorunmasından, xüsusən də məktəblərdə hicabın qadağan edilməsindən narazılığını bildirir. Bakı isə Türkiyə rəhbərliyinin təşviq etdiyi siyasi islamın istənilən təzahürünə qarşı barışmaz mübarizə aparır.

Böhrana baxmayaraq, Orta Dəhliz və TANAP/TAP qaz kəmərləri kimi strateji layihələr ölkələri bir-birinə bağlamaqda davam edir.

Mətbuatda qarşılıqlı ittihamların misli görünməmiş dərəcədə artmasına baxmayaraq, ekspertlər fikir ayrılığının köklü deyil, praqmatik xarakter daşıdığı qənaətindədirlər. Onların fikrincə, fundamental iqtisadi əlaqələr – neft və qaz kəmərləri, tranzit dəhlizləri – eləcə də Cənubi Qafqazda ortaq uzunmüddətli məqsədlər hər iki tərəfi münasibətləri birdəfəlik qırmaqdan çəkindirir. Bu amillər Bakı və Ankaranı saxta romantizmdən uzaq, daha realist və yetkin tərəfdaşlıq münasibətlərinə keçməyə vadar edir.

Bəs, “Qarabağ amili”nin əsas birləşdirici təməl kimi aradan qalxması Bakı ilə Ankara arasındakı gizli milli maraq ziddiyyətlərini nə dərəcədə üzə çıxarıb? Türkiyənin türk dövlətlərinin inteqrasiya layihələrində “böyük qardaş” rolunu möhkəmləndirmək istəyi Azərbaycanın müstəqil, çoxvektorlu siyasət yürütmək niyyəti ilə necə toqquşur?

Azərbaycanla Ermənistan arasında tamhüquqlu sülh müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin sürətlə normallaşdırılması və sərhədlərin açılması Bakı üçün hər hansı geosiyasi risk yaradırmı? “İsrail məsələsi” və Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr niyə tərəfdaşlar arasında açıq fikir ayrılığının ən kəskin nöqtəsinə çevrilib? BMT-də Binyamin Netanyahunun çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndə heyətinin zalda qalması və İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə görüşündə iştirak etməməsi kimi nümayişkaranə diplomatik jestlər nədən xəbər verir?

Azərbaycanın silahları bazar qiymətləri ilə alması və qələbəsini müstəqil şəkildə qazanması barədə bəyanatı Bakının Ankaradan müdafiə asılılığının səviyyəsi ilə bağlı ənənəvi təsəvvürləri necə dəyişir? Məktəblərdə hicab geyinilməsinə münasibət kimi lokal mədəni-dini fikir ayrılıqları dövlətlərarası etimad səviyyəsinə necə təsir göstərir?

Bir çox ekspertlər hazırkı fikir ayrılığını niyə köklü deyil, praqmatik xarakterli hesab edirlər? Baş verənlər Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişəcəkmi?

Baş verənlərlə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşən müstəqil politoloq Xaqani Cəfərlinin sözlərinə görə, Türkiyədən qaynaqlanan gərginlik hər hansı bir səbəblə bağlı deyil və ayrı-ayrı məsələlər üzrə fikir ayrılıqlarının nəticəsi sayıla bilməz. 

“Mənim fikrimcə, mövcud vəziyyət Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Ankara ilə Bakı arasında yanlış prinsiplər əsasında formalaşmış münasibətlərin artıq əvvəlki şəkildə davam edə bilməməsinin nəticəsidir.

Ankarada bir çoxları başa düşmür ki, Türkiyə və Azərbaycan müxtəlif coğrafi regionlarda yerləşən iki dövlətdir və hər birinin coğrafi mövqeyindən irəli gələn öz maraqları var. Türkiyədə, eləcə də Azərbaycanda çoxları Türkiyə və Azərbaycan xalqlarının qardaş olmasına baxmayaraq, fərqli etnomədəni kimliyə malik olduqlarını dərk etmir. Etnomədəni kimliyin fərqli olması davranış fərqlərinə də səbəb olur. Özünü “abi” (böyük qardaş) rolunda təqdim edən Türkiyə bu fərqləri görmür və ya görmək istəmir. Azərbaycan cəmiyyətinin müəyyən bir hissəsi də bu məsələlərin nə qədər vacib olduğunu anlamır. Dövlətlərin siyasətini onların maraqları, cəmiyyətlərin davranışını isə etnomədəni kimlik müəyyən edir.

Türkiyə özünü Yaxın Şərq dövləti hesab edir və buna görə də həmin regionda baş verənlərə həssas yanaşır. Azərbaycan isə Qafqaz ölkəsidir və Yaxın Şərqdəki proseslərdən kənarda qalmağa çalışır. Prezident İlham Əliyevin bu ilin əvvəlində səsləndirdiyi “ərəb məsələləri ilə ərəb ölkələri məşğul olmalıdır, qeyri-ərəb müsəlman ölkələri isə bu məsələlərə müdaxilə etməməlidir” strategiyası Azərbaycan dövlətinin həyati maraqlarına ən çox cavab verən yanaşmadır”, – ekspert hesab edir.

O düşünür ki, eyni strategiya Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün də ən düzgün yoldur.

“Türkiyə isə bu yanaşmanı qəbul etmir və Fələstin problemini türk dövlətləri üçün də əsas mövzulardan birinə çevirmək istəyir. Türk Dövlətləri Təşkilatının 13-cü Zirvə görüşü zamanı imzalanmış Ankara Bəyannaməsinə Fələstin və Qəzza ilə bağlı bəndin daxil edilməsi də bu məqsədə xidmət edir. Təəssüf ki, bütün bunlar iki dövlət arasındakı münasibətlərə mənfi təsir göstərir və yaranmış vəziyyətə görə məsuliyyət Ankaranın üzərinə düşür.

Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin soyuması Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərə bilər. Lakin indiki şəraitdə bu təsir o qədər də böyük olmayacaq, çünki Rusiya və ya İran yaranan boşluğu doldura bilməyəcək. Əgər belə bir vəziyyət beş il əvvəl yaransaydı, Rusiya Cənubi Qafqazda mövqelərini gücləndirə bilərdi. Eyni sözləri İran haqqında da demək olar. Mənim fikrimcə, Cənubi Qafqazda geosiyasi vəziyyət dəyişir və gələcəkdə ABŞ, Çin və Hindistan kimi ölkələrin burada təsiri daha da artacaq. Bu proses yeni başladığı üçün hələ o qədər də aydın görünməyə bilər, lakin zaman keçdikcə hər şey aydınlaşacaq”, – Cəfərli düşünür.

Rauf Orucov