Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımovun jurnalistlərə açıqlaması ölkənin maliyyə sektorundakı ən dərin və paradoksal mənzərəni bir daha üzə çıxarıb. Rəsmi rəqəmlərə görə, bankların sərəncamında 4 milyard 600 milyon manat sərbəst vəsait (likvidlik) olmasına baxmayaraq, kredit bazarında, xüsusilə də real sektorun şah damarı olan biznes kreditləşməsində ciddi tələb zəifliyi müşahidə olunur.

Nəticədə, likvidlik bolluğundan əziyyət çəkən kommersiya bankları yeni borcalanlar yetişdirmək və iqtisadiyyatın yeni sahələrini maliyyələşdirmək riskini üzərlərinə götürmək istəmirlər. Əvəzində mövcud, "etibarlı" müştərilər uğrunda kəskin rəqabətə girərək, bir-birinin müştərilərini daha aşağı faizlər və ya sərfəli şərtlərlə "ovlamağa" çalışırlar.

Pərdəarxasında isə rəqəmlərin, statistikaların və struktur problemlərinin diktə etdiyi mürəkkəb iqtisadi reallıq dayanır.

Bank müştərilərinin bazası: Kəmiyyət artımı, yoxsa keyfiyyət daralması?

Mərkəzi Bankın cari il üzrə statistikasına nəzər salsaq, ölkədə bank müştərilərinin ümumi sayında artım dinamikası müşahidə olunur. Belə ki, ilin əvvəli ilə müqayisədə bank müştərilərinin sayı artaraq 17 milyon nəfəri ötüb (müqayisə üçün: ötən ilin müvafiq dövründə bu göstərici təxminən 15.8 milyon nəfər idi).

Bu rəqəmin böyük hissəsini (təxminən 16.6 milyon nəfərini) fiziki şəxslər təşkil edir. Onların arasında fərdi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin sayı təqribən 1.1 milyon nəfər ətrafındadır. Hüquqi şəxslərin (biznes subyektlərinin) sayı isə nisbətən təvazökar olaraq təqribən 175 min nəfər təşkil edir.

Kəmiyyət etibarilə milyonlarla müştərinin olması hələ real kredit bazarının genişlənməsi demək deyil. Vətəndaşların böyük əksəriyyəti bank xidmətlərindən (məsələn, maaş kartları, kommunal ödənişlər, xırda gündəlik əməliyyatlar) istifadə etsə də, sabit və rəsmi gəliri ilə bankların tələb etdiyi risk meyarlarına cavab verən stabil borcalan bazası kifayət qədər məhduddur.

Bankların ümumi kredit portfeli: İstehlak və biznes kreditlərinin mənzərəsi

Azərbaycan bank sektorunun ümumi kredit portfeli artım dinamikasını qoruyub saxlamaqdadır. Rəsmi statistikaya görə, cari ilin payız aylarına olan məlumata əsasən, bankların cəmi kredit portfeli 32.8 milyard manata yaxınlaşıb (ilin əvvəli ilə müqayisədə təqribən 6.8%–11% civarında artım qeydə alınıb).

Portfelin əsas istiqamətləri üzrə vəziyyət belədir:

Əhali tərəfindən gündəlik tələbat, məişət xərcləri və ya borcların bağlanması məqsədilə götürülən istehlak kreditləri portfeldə böyük çəkiyə malikdir.

Bankların təklif etdiyi standart istehlak kreditləri üzrə illik faizlər 8.5% - 9%-dən başlayır, lakin onlayn kreditlər, kart kredit xətləri və girovsuz istehlak məhsullarında orta illik faiz dərəcələri 25% - 28% və daha yuxarı səviyyələrə çatır. Yüksək faizlər əhalinin borc yükünü ağırlaşdıran əsas amillərdəndir.

Biznes kreditləri - real sektorun, sahibkarlığın, istehsal və xidmət sahələrinin inkişafına yönələn vəsaitlərdir.

Kommersiya kreditləri üzrə faizlər əsasən 12% - 15% ətrafında dəyişir (dövlət fondlarının güzəştli kredit mexanizmləri istisna olmaqla). Lakin biznes üçün tələb olunan sərt girov şərtləri və iqtisadi qeyri-müəyyənlik sahibkarların bu resurslara çıxışını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir.

Problemli kreditlər və "qara siyahı" 

Bankların kassalarında və Mərkəzi Bankın depozitlərində 4.6 milyard manatlıq sərbəst vəsaitin yatmasının və iqtisadiyyata buraxılmamasının arxasında duran əsas amillərdən biri də risk faktorudur. Son rəsmi statistik göstəricilərə görə, Azərbaycanda vaxtı keçmiş problemli kreditlərin ümumi məbləği 723 milyon manatı ötüb. Təhlillər göstərir ki, problemli kreditlərin mütləq ifadədə həcmi ilin əvvəli ilə müqayisədə 37% -ə yaxın artıb. Bu, əhalinin və kiçik biznesin inflyasiya və gəlir daralması fonunda öhdəliklərini yerinə yetirməkdə çətinlik çəkdiyini göstərir. Keçmiş dövrlərdən qalan borc yükləri, məhkəmə və icra prosesləri nəticəsində kredit tarixçəsi ciddi şəkildə korlanmış, bankların "qara siyahısı"na düşmüş yüz minlərlə vətəndaş faktiki olaraq maliyyə sistemindən kənarda qalıb. Yeni borcalan potensialı olan bu kütlənin banklar tərəfindən riskli elan olunması bazarda yeni müştəri tapmaq imkanlarını sıfıra endirir.

Beləliklə, Mərkəzi Bank sədrinin qeyd etdiyi kimi, bankların əlində milyardlarla manat sərbəst vəsaitin olması, lakin bunun real iqtisadiyyata impuls verə bilməməsi maliyyə sistemi ilə real sektor arasındakı qan damarlarında dövranın pozulduğunu göstərir.

Banklar riskə getmək istəmir, mövcud vətəndaş və şirkətlər uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparır, biznes sektoru isə yüksək faizlər və alıcılıq qabiliyyətinin məhdudluğu üzündən kənarda qalır. Bu düyünün açılması və 4.6 milyard manatın real istehsalata, yeni iş yerlərinə yönəlməsi üçün yalnız bankların daxili siyasəti deyil, bütövlükdə biznes mühitinin stimullaşdırılması, faizlərin əlçatan həddə enməsi və əhalinin gəlir səviyyəsinin real artımı imperativ olaraq qarşıda durur.

Turqut