Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) ölkənin rəsmi valyuta ehtiyatları ilə bağlı son rəqəmləri açıqlayıb. Məlum olub ki, 2026-cı il iyulun 31-nə olan vəziyyətə görə, qurumun kassаsındakı dollar ehtiyatı 13 milyard 767,9 milyon dollara çatıb. Bu, təkcə son 7 ayda ölkənin cibinə əlavə 2,25 milyard dollar girməsi deməkdir.

Təkcə iyul ayında qeydə alınan 610 milyon dollardan çox aylıq artım son dövrlərin ən güclü artımlarından biridir. Bu dinamika Mərkəzi Bankın xarici valyuta mövqeyinin daha da möhkəmləndiyini göstərir.

İlk baxışdan rəqəmlər böyük uğur kimi görünür. Bəs bu qədər dolların toplanması adi vətəndaş, manatın taleyi və ölkə iqtisadiyyatı üçün real olaraq nə məna kəsb edir?

Bu rəqəmlər bizə nə qazandırır?

Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatını ölkənin "qara gün fondu" və ya təhlükəsizlik kəməri kimi düşünmək olar. Ehtiyatın 13,7 milyard dolları keçməsi aşağıdakı müsbət imkanları yaradır:

Vətəndaşları ən çox maraqlandıran sual budur: "Manat düşəcəkmi?" Bu qədər böyük dollar ehtiyatı Mərkəzi Banka imkan verir ki, bazarda dollar qıtlığı yarandıqda dövriyyəyə dərhal dollar buraxsın və manatın məzənnəsini sabitlənmiş (1.70 AZN) səviyyədə saxlasın. Yəni yaxın gələcəkdə manatın ucuzlaşması riski yoxdur.

İyul ayında ehtiyatların 610 milyon dollar artması o deməkdir ki, ölkədən xaricə axan dollardan daha çoxu daxil olur (əsasən neft-qaz satışından). İnsanlar və şirkətlər dollar almağa qaçmır, əksinə, bazarda dollar bolluğu var.

Ölkə xaricdən dərman, ərzaq, texnika alanda və ya xarici borclarını ödəyəndə bu valyuta gücünə arxalanır. Bu ehtiyat Azərbaycanın aylarla xaricdən maneəsiz mal almasına bəs edir.

Çox dolların hansı ziyanı ola bilər?

İqtisadiyyatda hər şeyin həddindən artıq çox olması bəzən başqa problemlər yaradır. Rəsmi rəqəmlərin arxasında gizlənən risklər bunlardır:

Manat bahalaşmaq istəyir, amma Mərkəzi Bank imkan vermir. Bazarda dollar çox qaldıqda, təbii olaraq manatın dəyəri artmalıdır (məsələn, 1 dollar 1.50 manat olmalıdır). Lakin manat bahalaşarsa, Azərbaycanın xaricə satdığı pomidor, fındıq, pambıq kimi qeyri-neft məhsulları xarici alıcı üçün baha başa gələr və heç kim bizdən mal almaz. Mərkəzi Bank da bunun qarşısını almaq üçün bazardan kütləvi şəkildə dolları yığır.

Gizli inflyasiya təhlükəsi. Mərkəzi Bank bazardan dolları yığanda nə edir? Qarşılığında bazara milyonlarla yeni manat buraxır. Bazarda manat kütləsi artanda isə malların qiymətinin qalxması, yəni inflyasiya riski yaranır. AMB sonradan bu manatları bazardan geri toplamaq üçün əlavə xərc çəkməli olur.

Pulun bankda yatıb qalması isə daha ciddi problemdir. 13,7 milyard dolların Mərkəzi Bankın hesabında sadəcə durması o deməkdir ki, bu pul real iqtisadiyyata - zavodların tikilməsinə, biznesə ucuz kreditlərin verilməsinə və ya yeni iş yerlərinin açılmasına xərclənmir, passiv şəkildə saxlanılır.

Onu da vurğulayaq ki, təkcə son 3 ayda ehtiyatların 1 milyard dollardan çox artması göstərir ki, gəlirlərimiz hələ də birbaşa dünya bazarındakı neft-qaz qiymətlərindən asılıdır. Qeyri-neft sektorunun ölkəyə bu qədər dollar gətirmək gücü hələ yoxdur.

Beləliklə, Mərkəzi Bankın cibində rekord məbləğdə dolların olması qısamüddətli dövrdə əhalinin və maliyyə sisteminin rahat nəfəs alması deməkdir - manat sabitdir, böhran gözlənilmir.

Lakin uzunmüddətli dövrdə ölkəyə daxil olan bu nəhəng valyuta kütləsini sadəcə bankda saxlamaq əvəzinə, inflyasiya yaratmadan daxili istehsalın və yerli biznesin inkişafına yönəltmək əsas şərtdir. Əks halda, neft qiymətləri düşən kimi bu ehtiyatlar da eynilə sürətlə əriyə bilər.

Turqut