İyirmi il ərzində münaqişə zonalarında çalışmış amerikalı hərbi müxbir və xarici siyasət üzrə analitik Holli Makkey “The Hill” üçün yazdığı köşə yazısında ABŞ Konqresini “Azadlığa Dəstək Aktı”na 907-ci düzəlişi ləğv etməyə çağırıb. O, Azərbaycana qarşı qüvvədə olan məhdudiyyətləri tamamilə başqa geosiyasi dövrün köhnəlmiş mirası adlandırıb.

Makkey xatırladır ki, 1992-ci ildə qəbul edilmiş bu norma Bakıya birbaşa ABŞ yardımını məhdudlaşdırır. Onun fikrincə, bu mexanizmin bu gün də saxlanılması xüsusilə məntiqsiz görünür. Çünki Cənubi Qafqaz Avropa ilə Mərkəzi Asiya, Rusiya ilə Yaxın Şərq arasında birləşdirici həlqə kimi Vaşinqton üçün yeni strateji əhəmiyyət qazanıb.

Müəllif İran və Hörmüz boğazı ətrafındakı böhran fonunda Azərbaycanın rolunu xüsusi vurğulayır. 2025-ci ilin birinci yarısında dünya üzrə neft və neft məhsulları istehlakının təxminən 20 faizi bu boğazdan keçib. Buna görə də hər hansı fasilə alternativ nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətini kəskin şəkildə artırır.

Makkey yazır ki, belə şəraitdə Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhliz ehtiyat marşrutdan strateji əhəmiyyətli nəqliyyat arteriyasına çevrilir. Bu dəhliz Mərkəzi Asiyanı İrandan yan keçməklə Avropa ilə birləşdirir. O, Bakı limanının və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun inkişafına, eləcə də Çinin marşrutun infrastrukturuna artan marağına diqqət çəkir. Onun qiymətləndirməsinə görə, dəhlizin əhəmiyyəti yalnız artacaq.

Müəllifin fikrincə, bu fonda Azərbaycana qarşı məhdudiyyətlərin davam etdirilməsi xüsusilə ziddiyyətli görünür. Makkey qeyd edir ki, ABŞ prezidentləri artıq iyirmi ildən çoxdur 907-ci düzəlişin tətbiqini dayandırırlar. 2025-ci ilin avqustunda Donald Tramp da onun tətbiqindən imtina ilə bağlı müvafiq qərarın müddətini uzadıb və bunu Azərbaycanla əməkdaşlığın beynəlxalq terrorizmlə mübarizə və sərhəd təhlükəsizliyinin təmin olunması baxımından əhəmiyyəti ilə əsaslandırıb.

Makkey hesab edir ki, ABŞ icra hakimiyyətinin ildən-ilə faktiki olaraq yan keçmək məcburiyyətində qaldığı bu norma artıq Vaşinqtonun mövcud maraqlarına cavab vermir. Onun sözlərinə görə, bu, Bakı üçün Konqresin bir səsvermə ilə aradan qaldıra biləcəyi siyasi və hüquqi anaxronizmə çevrilib.

Müəllif respublikaçı konqresmen Anna Paulina Lunanın məhdudiyyətlərin ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsinə ayrıca diqqət çəkir. Sənədin özündə Azərbaycan ABŞ-ın “etibarlı müttəfiqi” adlandırılır və qeyd olunur ki, ölkə müstəqillik əldə etdikdən sonra həm müharibə, həm də sülh dövründə Vaşinqtonla əməkdaşlıq edib. Qanun layihəsində Bakının Cənubi Qafqazda sülhə sadiqliyi də vurğulanır.

Makkey 907-ci düzəlişin ləğvi məsələsini Bakı ilə İrəvan arasında 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilən görüşdən sonra formalaşan yeni münasibətlərlə də əlaqələndirir. Həmin görüşdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan sülh sazişinin mətnini paraflayıblar.

Müəllif sual edir ki, bu gün regionun enerji və nəqliyyat arxitekturasında, eləcə də ABŞ-ın Cənubi Qafqaz strategiyasında mühüm rol oynayan ölkəyə qarşı 1992-ci ildən qalan sanksiya mirasının saxlanılması ABŞ-ın maraqlarına nə dərəcədə uyğundur?

Makkeyin qiymətləndirməsinə görə, Vaşinqtonun qanunvericiliyi yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşdırmasının və üç onillikdən artıq əvvəl tətbiq edilmiş məhdudiyyətdən imtina etməsinin vaxtı çatıb.

“Bunun üçün Konqresin sadəcə etiraf etməsi kifayətdir ki, ilk mərhələsi 1994-cü ildə atəşkəslə başa çatan, hərbi həlli isə 2020–2023-cü illərdə baş verən münaqişəyə görə 1992-ci ildə tətbiq olunmuş cəzanın saxlanılması artıq ABŞ-ın maraqlarına cavab vermir.

Xüsusilə də söhbət bu gün ABŞ-ın enerji təhlükəsizliyində və regionda İranla Rusiyanın təsirinin qarşısını almaq səylərində mərkəzi yer tutan bir ölkədən gedirsə”, – müəllif yekunlaşdırır.

Azərbaycan hakimiyyəti uzun müddətdir bu normanın tamamilə ləğv edilməsini tələb edir. Lakin ABŞ rəhbərliyi indiyədək belə bir qərardan yayınaraq, yalnız vaxtaşırı bu düzəlişin qüvvəsini dayandırmağa üstünlük verib. Bəs ABŞ-ın bu mövqeyinin əsl səbəbləri nədən ibarətdir? Konqresin hazırkı üzvləri Azərbaycana yanaşmalarını dəyişərək nəhayət, düzəlişin ləğvinə səs verə bilərlərmi?

Geosiyasət və təhlükəsizlik üzrə amerikalı ekspert, “The Washington Outsider” nəşrinin baş redaktoru İrina Tsukerman məsələ ilə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşüb.

O xatırladıb ki, 2001-ci il 11 sentyabr hadisələrindən sonra Vaşinqtona terrorizmlə mübarizə, tranzitin təmin edilməsi, sərhədlərin qorunması və ABŞ-ın regiondakı əməliyyatlarına dəstək baxımından Azərbaycanla daha sıx əməkdaşlıq lazım olub.

“Konqres qanunda nəzərdə tutulmuş şərtlər yerinə yetirildiyi halda prezidentə 907-ci düzəlişin qüvvəsini dayandırmaq səlahiyyəti verib. Sonrakı administrasiyalar da bu hüquqdan istifadə ediblər, çünki məhdudiyyətlər Bakı ilə əməkdaşlığın ayrı-ayrı istiqamətlərinə mane olurdu. Beləliklə, Ağ Ev Nümayəndələr Palatası və Senatda yeni səsvermə keçirmədən konkret məsələləri həll edə bilirdi.

Konqresin bir çox üzvü üçün düzəlişin hər il müvəqqəti dayandırılması siyasi baxımdan əlverişli mexanizmə çevrildi. Qanunvericinin normanın ləğvinə səs verməsinə və bununla erməni-amerikan təşkilatları, eləcə də öz elektoratının bir hissəsi ilə qarşıdurmaya girməsinə ehtiyac qalmırdı. Administrasiya isə eyni zamanda Azərbaycanla işləmək üçün lazım olan sərbəstliyi əldə edirdi. Cənubi Qafqazla nadir hallarda məşğul olan konqresmenlərin isə qanunu dəyişmək üçün siyasi kapital sərf etməyə ciddi motivasiyası yox idi, çünki icra hakimiyyəti ən əlverişsiz məhdudiyyətlərdən yan keçməyə imkan verən mexanizmə artıq malik idi.

Erməni-amerikan təşkilatları onilliklər ərzində hər iki partiya, ayrı-ayrı senatorlar, Nümayəndələr Palatasının üzvləri və onların aparatları ilə işləyiblər. 2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü il hadisələrindən sonra ləğvin əleyhdarları Ermənistanın təhlükəsizliyi, Qarabağ erməniləri, insan hüquqları və ABŞ yardımından istifadə ilə bağlı əlavə arqumentlər əldə etdilər. Konqresin əvvəlki çağırışlarında prezidentin 907-ci düzəlişin qüvvəsini dayandırmaq imkanını məhdudlaşdırmağa yönələn təşəbbüslər də irəli sürülüb. Buna görə də ləğvlə bağlı istənilən qanun layihəsi artıq əks mövqedə dayanan mütəşəkkil qanunverici qrupların mövcud olduğu siyasi mühitdən keçməlidir.

2025-ci il avqustun 8-də Əliyev və Paşinyan Vaşinqtonda görüşərək sülh sazişinin mətnini parafladılar. ABŞ bundan sonrakı prosesə qoşuldu və öz regional siyasətini Ermənistanla Azərbaycan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafı ilə əlaqələndirdi. Tramp eyni zamanda 907-ci düzəliş üzrə prezident səlahiyyətlərindən istifadə etdi. Bundan sonra düzəlişin ləğvinin tərəfdarları konqresmenlər qarşısında Vaşinqton görüşündən sonrakı konkret ABŞ siyasəti ilə bağlı suallar qaldırmaq imkanı əldə etdilər: Vaşinqton Bakı ilə hansı proqramları inkişaf etdirmək istəyir, 907-ci düzəliş bu proqramların hansına təsir edir, administrasiya hansı məhdudiyyətləri faydalı hesab edir və Ağ Ev niyə mütəmadi olaraq istisna mexanizmindən istifadə etməyə davam edir?

Anna Paulina Luna məhdudiyyətin tam ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsini təqdim edib. İndi onun tərəfdarları həmmüəlliflər toplamalı, Nümayəndələr Palatasının profil komitəsi ilə işləməli və palata rəhbərliyinin sənədi müzakirəyə çıxarmasına nail olmalıdırlar. Senatda isə ayrıca koalisiya lazım olacaq. Ağ Ev öz nümayəndələrini qanunvericilərlə görüşlərə göndərə, komitələrə Dövlət Departamentinin və milli təhlükəsizlik strukturlarının qiymətləndirmələrini təqdim edə, həmçinin administrasiyanın ləğvdən sonra hansı proqramları inkişaf etdirmək niyyətində olduğunu izah edə bilər. Belə iş aparılmasa, bir çox konqresmen məsələni indiki vəziyyətdə saxlaya və prezidentə düzəlişin qüvvəsini müvəqqəti dayandırmaq alətindən istifadəni davam etdirməyə imkan verə bilər.

ABŞ qurumları hazırda regional risklərə 1992-ci ildəkindən tamamilə fərqli xəritə üzərindən baxırlar. Azərbaycanın İranla uzun sərhədi var və ölkə Xəzər dənizi, Rusiya, Gürcüstan, Ermənistan və İran arasında yerləşir. Onun ərazisindən Xəzəri Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən enerji və nəqliyyat kommunikasiyaları keçir. İran ətrafında davam edən qarşıdurma ABŞ hərbçilərini və diplomatlarını regional siyasəti planlaşdırarkən sərhədlərin, nəqliyyat yollarının, enerji infrastrukturunun və Xəzər məkanının təhlükəsizliyini nəzərə almağa məcbur edir.

Mərkəzi Asiyadan yüklər artıq Xəzər vasitəsilə Azərbaycana daşınır və buradan Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya gedə bilər. Qazaxıstan və Özbəkistan belə marşrutların genişləndirilməsində maraqlıdır, Bakı Limanı və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu isə bunun üçün zəruri fiziki infrastrukturu təmin edir. Daşımaların artması yeni terminallar, rəqəmsal sistemlər, logistika xidmətləri, maliyyələşdirmə, sığorta və dəmir yolu əlaqələrinin modernləşdirilməsini tələb edir. Vaşinqton bunun üçün siyasi və maliyyə şəraiti yaratsa, ABŞ şirkətləri bu layihələrin bir hissəsində iştirak edə bilərlər”, – geosiyasət üzrə ekspert bildirib.

O qeyd edib ki, Çin şirkətləri və dövlət strukturları artıq Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələri genişləndirir və Avrasiya nəqliyyat marşrutlarının inkişafında iştirak edirlər.

“Pekin malların Avropaya çatdırılması üçün bir neçə marşrutda maraqlıdır və Qazaxıstan, Özbəkistan, Azərbaycan, eləcə də bu istiqamətlər boyunca yerləşən digər dövlətlərlə münasibətləri inkişaf etdirir. Buna görə də Çin məsələləri ilə məşğul olan amerikalı qanunvericilər bu məsələyə ABŞ kapitalı və texnologiyalarının Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarları ilə birləşdirən infrastruktura çıxışı prizmasından baxa bilərlər.

Qazaxıstan və regionun digər dövlətləri eyni zamanda Rusiya şəbəkələrindən kənar nəqliyyat imkanlarını genişləndirirlər. Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlamasından sonra bu məsələ əlavə iqtisadi və siyasi aktuallıq qazanıb. Xəzər marşrutu Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədən keçir. ABŞ hələ 1990-cı illərdə Cənubi Qafqazda şərq-qərb enerji layihələrini, o cümlədən Xəzər resurslarının Rusiya ərazisindən keçmədən dünya bazarlarına çıxmasına imkan verən boru kəməri infrastrukturunu dəstəkləyirdi.

İran ətrafındakı böhran və Hörmüz boğazında gəmiçiliyə təhdidlər hökumətləri və şirkətləri enerji və ticarət marşrutlarının dayanıqlılığına daha çox diqqət yetirməyə məcbur edir. Azərbaycan Fars körfəzindən keçən neft həcmlərini əvəz edə bilməz və belə bir gözlənti qeyri-real olardı. Lakin onun infrastrukturu Avropaya əlavə enerji mənbəyi verir və Mərkəzi Asiya ilə Avropa bazarları arasında quru-dəniz marşrutlarından birini təmin edir. Amerikalı siyasətçilər bu infrastrukturu enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin digər elementləri ilə birlikdə qiymətləndirə bilərlər.

Bakının İsraillə münasibətləri də amerikalı qanunvericilərin bir hissəsinin, xüsusilə İran və Yaxın Şərq təhlükəsizliyi ilə məşğul olanların hesablamalarında yer tutur. İsrail və Azərbaycan uzun illərdir enerji və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirirlər. Azərbaycanın İranla qonşuluğu ciddi ABŞ-İran böhranı zamanı istər-istəməz əlavə maraq doğurur. Bəzi respublikaçılar üçün bu mövzu ABŞ-ın Bakı ilə gələcək münasibətlərini müzakirə edərkən arqumentlərdən birinə çevrilə bilər.

Azərbaycana tənqidi yanaşan demokrat qanunvericilər administrasiyadan insan hüquqları, siyasi məhbuslar, ermənilərin vəziyyəti, İrəvanla razılaşmaların icrası və ABŞ hərbi yardımından mümkün istifadə barədə soruşacaqlar. Konqres konkret proqramlar üçün şərtlər müəyyən edə, administrasiyadan hesabatlar tələb edə, ayrı-ayrı növ avadanlıqların ötürülməsini məhdudlaşdıra və yardım şərtlərinin icrası ilə bağlı dinləmələr keçirə bilər. Ləğvin tərəfdarları belə qanunvericilərin hər birinə izah etməlidirlər ki, 907-ci düzəliş aradan qalxdıqdan sonra Konqres hansı səlahiyyətləri özündə saxlayacaq və konkret problemlər yarandıqda hansı alətlərdən istifadə edə biləcək.

Respublikaçıların səslərini toplamaq üçün də ayrıca iş aparmaq lazım gələcək. Bəzi qanunvericiləri İran, digərlərini Çin və Mərkəzi Asiya, üçüncüləri isə energetika və ya ABŞ şirkətlərinin kommersiya imkanları maraqlandıracaq. Administrasiya onlara hazırda düzəlişin müvəqqəti dayandırılmasını tələb edən əməkdaşlıq proqramları, planlaşdırılan investisiya layihələri və 2025-ci il Vaşinqton görüşündən sonra Azərbaycanın ABŞ siyasətindəki rolu ilə bağlı konkret məlumatlar təqdim edə bilər. Lunanın qanun layihəsi bu müzakirələr üçün konkret dayaq nöqtəsi yaradır, çünki konqresmen artıq mövcud təşəbbüsə həmmüəllif olub-olmamaq barədə qərar verə bilər.

Azərbaycan diplomatiyası eyni vaxtda xarici əlaqələr, silahlı qüvvələr üzrə komitələrlə, eləcə də İran, Çin, Mərkəzi Asiya, energetika və ticarət məsələləri ilə məşğul olan digər qanunverici qruplarla işləməli olacaq. Bakı nümayəndələri Azərbaycanın daxili siyasəti və Ermənistanla münasibətləri ilə bağlı narahat suallara da cavab verməli olacaqlar, çünki ləğvin əleyhdarları dinləmələr və həmkarları ilə danışıqlar zamanı məhz bu məsələlərdən istifadə edəcəklər. Xəzər nəqliyyat və enerji layihələrində maraqlı olan ABŞ şirkətləri də öz kommersiya maraqlarını və mövcud qanunvericilik maneələrini Konqresə izah edə bilərlər.

Əgər Tramp düzəlişin məhz qanunvericilik yolu ilə ləğvinə nail olmaq qərarına gəlsə, administrasiya yalnız prezidentin hər il tətbiq etdiyi istisna mexanizminə arxalanmağı dayandırmalı olacaq. Ağ Ev nümayəndələri Nümayəndələr Palatasının rəhbərliyini təşəbbüsü müzakirəyə çıxarmağa inandırmalı, senatorlarla işləməli, hər iki partiyadan olan üzvlərin etirazlarına cavab verməli və ləğvi ABŞ-ın Azərbaycan və Mərkəzi Asiyadakı konkret proqramları ilə əlaqələndirməlidirlər. Bakı isə öz növbəsində məsələ ilə məşğul olmağa hazır olan qanunvericilərin sayını artırmalıdır. Lunanın qanun layihəsinin tərəfdarları səsləri bir-bir toplamalı olacaqlar, çünki nə prezidentin düzəlişi müvəqqəti dayandırması, nə də 2025-ci ilin avqust razılaşmaları öz-özlüyündə Konqresdə səs yaratmır”, – Tsukerman bildirib.

Rauf Orucov