Azərbaycanda yetkinlik yaşına çatmayanların sosial şəbəkələrdən istifadəsini məhdudlaşdıran yeni qaydalar qanunvericilik səviyyəsində təsdiqlənib. Artıq 16 yaşına çatmamış uşaqlara sosial şəbəkələrdə müstəqil şəkildə qeydiyyatdan keçmək tam şəkildə qadağan edilib. 16-18 yaş arası yeniyetmələr isə yalnız valideynlərinin və ya rəsmi nümayəndələrinin razılığı olduqda və onların birbaşa nəzarəti altında hesab yarada və həmin hesablarda məlumat yerləşdirə biləcəklər.

Bu normaların həyata keçirilməsi üçün ciddi yaş yoxlama sistemi tətbiq olunur. Yoxlama bank kartları vasitəsilə (kiçik məbləğin sınaq məqsədilə tutulması və geri qaytarılması yolu ilə), həmçinin mobil telefon nömrəsi və ya elektron poçt vasitəsilə təsdiqlə həyata keçiriləcək.

Bundan əlavə, hakimiyyət təhsildən yayındıra biləcək platformaların (məsələn, TikTok, Facebook və Instagram) birbaşa məktəblərdə istifadəsinə məhdudiyyətlər tətbiq edir. Bu islahatların əsas məqsədi uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək, onları kiberbullinqdən və onlayn fırıldaqçılıqdan qorumaq, həmçinin psixi sağlamlığa mənfi təsirlərin qarşısını almaqdır.

Azərbaycan bu məsələdə beynəlxalq təcrübəyə əsaslanıb, çünki hazırda dünyanın bir çox ölkəsində oxşar tendensiya müşahidə olunur.

Avstraliya bu istiqamətdə ilk addımı ataraq 2025-ci ilin dekabrında oxşar qadağalar tətbiq edib və onlara riayət olunmasına görə məsuliyyəti internet platformalarının sahiblərinin üzərinə qoyub.

Fransa 2026-cı ilin əvvəlində sosial şəbəkələr üçün yaş məhdudiyyətlərini təsdiqləyən dünyada ikinci, Avropada isə ilk ölkə olub.

Böyük Britaniya 2026-cı ilin iyununda 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial şəbəkələrə girişini bağlayıb.

Hazırda bir çox digər dövlətlər də analoji tədbirləri müzakirə edirlər. Danimarkada 18 yaş həddi nəzərdən keçirilir, İspaniyada isə bu hədd 16 yaşdır. ABŞ-da məhdudiyyətlər regiondan asılı olaraq dəyişir: Floridada 14 yaş həddi müəyyən edilib, bir sıra ştatlarda (Kaliforniya, Nyu-York, Texas və s.) isə 18 yaş həddi qüvvədədir. Federal səviyyədə isə 17 yaş həddi müzakirə olunur. İrlandiya və Böyük Britaniya da internetdə təhlükəsizliklə bağlı ixtisaslaşmış kodeks və qanunlar tətbiq edirlər.

Azərbaycanın inkişaf etmiş ölkələrin nümunəsini izləyərək analoji qanunvericilik tədbirlərini tətbiq etmək qərarını necə qiymətləndirmək olar? Bu yeniliklərin böyüməkdə olan nəsil üçün konkret faydası nədən ibarətdir? Parlament tərəfindən təsdiqlənmiş konkret yaş hədləri hansı arqumentlərlə əsaslandırılır? Beynəlxalq təcrübəni nəzərə alsaq, hansı məhdudiyyət (16 yaşadək, yoxsa 18 yaşadək) uşaqlarımızın psixoloji yetkinliyi və mənəvi inkişafı ilə daha çox uzlaşır? Müxtəlif dövlətlərin fərqli yaş standartlarını seçməsi nə ilə bağlıdır?

Azərbaycan İnsan Hüquqları Mərkəzinin (AİHM) direktoru Eldar Zeynalov bu məsələ ilə bağlı fikirlərini Pressklub.az-la bölüşüb.

Onun hesab edir ki, hər yerdən uşaqların psixikası üçün təhlükəli informasiyanın yağdığı indiki dövrdə cəmiyyət yetkinlik yaşına çatmayan vətəndaşlarını qorumalıdır. “Ümumilikdə, hakimiyyətin hazırkı tədbirləri uşaqların internetə çıxışına kifayət qədər nəcib məqsədlərlə bəyan edilmiş “valideyn nəzarəti”nin davamıdır. Hüquq müdafiəçisi kimi məni əsasən hakimiyyət orqanlarının bu tədbirləri həyata keçirməyə nə dərəcədə hazır olması narahat edir. Burada həm onların informasiya savadlılığı səviyyəsini, həm də bəzi məmurların gözə kül üfürməyə və korrupsiyaya meyilliliyini nəzərdə tuturam.

Biz uşaqlara informatikanı öyrədirik, onlar internet vasitəsilə dünyanı görməyi, onun sirlərini açmağı öyrənəndə isə birdən onların qarşısında hansısa qapıları bağlayırıq. Buna görə də uşaqların “böyüklər üçün” nəzərdə tutulan internet resurslarına daxil olmasına qadağa digər tədbirlər kompleksi olmadan problemin yalnız gizli formaya keçməsinə, “qadağan olunmuş meyvə”nin daha da cəlbedici olmasına səbəb ola bilər. “Ədəbsiz” cinsi tərbiyə və cinayət və inzibati qanunvericiliklə tanışlığın olmadığı məktəb tərbiyəsi köklü şəkildə qaydaya salınmadan, uşaq ədəbiyyatı və televiziya kanalları inkişaf etdirilmədən, hətta alternativ uşaq sosial şəbəkələri yaradılmadan gözlənilən nəticəni əldə etmək mümkün olmayacaq.

Məhz 16 yaş həddinin seçilməsinin nə ilə bağlı olduğunu demək çətindir. Bu, mənim yaddaşımda SSRİ dövründə ilk pasportun alınması və cinsi həyata icazə verilməsi ilə səsləşir. İndi isə oğlanlar məhz bu yaşda hərbi qeydiyyata götürülürlər. Lakin yeniyetmə törətdiyi hüquq pozuntusuna görə daha erkən yaşda da məsuliyyətə cəlb oluna bilər. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan məhdudiyyətlərlə mülki fəaliyyət qabiliyyəti və cinayət məsuliyyəti artıq 14 yaşdan başlayır. Vətəndaşlar şəxsiyyət vəsiqəsini 15 yaşda almalıdırlar. Elə həmin yaşdan müqavilə əsasında işləmək də mümkündür.

Məhz buna görə problemə kompleks yanaşmadan danışıram. 16 yaşına çatmamış yeniyetməyə sosial şəbəkələrdən istifadə etmək qadağan ediləcək, amma eyni zamanda onun işləməsinə icazə veriləcək və o, 10 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum edilə bilər. Bir qanun (AR Cinayət Məcəlləsinin 20.2-ci maddəsi) yeniyetməni qəsdən adam öldürməyə, qəsdən sağlamlığa ağır və ya az ağır zərər vurmağa, insan oğurluğuna, zorlama və seksual xarakterli zorakı hərəkətlərə, oğurluğa, soyğunçuluğa, quldurluğa, hədə-qorxu ilə pul tələb etməyə, avtomobili qaçırmağa, əmlakı qəsdən məhv etməyə və ya zədələməyə və s. qadir hesab edir. Digər qanun isə eyni zamanda ona sosial şəbəkələrdə qeydiyyatdan keçməyi qadağan edir – o, bütün bunları oradan təsadüfən öyrənə bilər. Yeniyetmə bunları müəyyən mənada məktəb müəllimlərindən və valideynlərdən öyrənməyəcək. Axı bizdə valideynlər üçün cinayətkarla internet vasitəsilə tanış olan 14-16 yaşlı qızlarının qaçırılması və zorlanması şokunu yaşamaq, sonra isə qalib görkəmi alan pedofillə barışmaq, öz övladına onun fiziologiyası və cinsi münasibətlər barədə “ədəbsiz” detalları izah etməkdən daha asandır”, – hüquq müdafiəçisi izah edir.

Onun sosial şəbəkələr haqqında qanunda zəif hesab etdiyi daha bir məqam sosial şəbəkələrə qarşı sanksiyalardır. “Milyardlarla dövriyyəyə malik xarici sosial şəbəkələr üçün 20-30 min manat məbləğində cərimə heç də qorxulu deyil. İlon Mask kimi “vəzifəli şəxsi” 7-8 min manat cərimə ilə qorxutmaq, bir il ərzində təkrar pozuntuya görə isə (!) cəmi 10 min manat cərimə tətbiq etmək olarmı? Bəs “vəzifəli şəxs” hansısa rayon məhkəməsinin pozuntularla bağlı iddia üzrə çağırışına sadəcə məhəl qoymasa nə olacaq?

Bəs sosial şəbəkələr Azərbaycandan gələn etirazlara məhəl qoymasa nə olacaq – onları bloklayacaqlar? Maraqlıdır, qanunvericilər sosial şəbəkələrin bloklanmasını aşmaq vasitələrindən xəbərdardırmı? Respublikamızda bundan çoxdan istifadə olunur. Amma təcrübə göstərir ki, bizim reallığımızda qadağalar ona nəzarət etməli olan strukturlar tərəfində korrupsiyaya təkan verir. Bunun üçün qanuna ildə bir neçə dəfə lazımi istiqamətdə əlavələr və düzəlişlər ediləcək, nəhayət, o, provayderlər üçün mina sahəsinə çevriləcək.

Görünür, başqa şəraitdə başqa meyarlardan istifadə olunur. Məsələn, “korlanmış” Qərbdə “böyüklər üçün” saytlarda qeydiyyatdan keçmək üçün yaş həddi 18 yaş müəyyən edilib, yəni “mənəviyyatlı” Azərbaycandan xeyli yüksəkdir. Amma həmin ölkələrdə cinsi və hüquqi tərbiyə məsələlərinə gəldikdə, mən belə suallar verməzdim. Orada bu məsələ hələ məktəb sistemi çərçivəsində həll olunur. Və yalnız vətəndaş nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu artıq ciddi şəkildə dərc edəndə onun “böyüklər üçün” saytlara girişinə icazə verilir.

Qanunvericilərimiz xarici təcrübədən istifadə etdiklərini bildirəndə həqiqəti bir qədər gizlədirlər. Sivil ölkələrin zəngin təcrübəsindən onlara daha yaxın olanı – qadağalar təcrübəsini seçiblər, onu da həddindən artıq mürəkkəbləşdiriblər...”, – Zeynalov qeyd edir.

Rauf Orucov