Piştaxtaya yaxınlaşırsan, kartofun qiymətini soruşursan – və bir anlıq elə bilirsən ki, səhv eşitmisən.
– Nə qədər?
– Qiymət belədir… – satıcı sakitcə cavab verir.
– Axı dünən daha ucuz idi?
– Dünən dünya daha sakit idi.

Belə bir cavabdan sonra aydın olur: haradasa böyük dünya siyasətində yenə nəsə baş verir.

Bu gün çoxları İran ətrafındakı gərginliyi və bunun dünya iqtisadiyyatı üçün mümkün nəticələrini müzakirə edir. Ekspertlər sanksiyalardan, neftdən, nəqliyyat dəhlizlərindən və geosiyasi balanslardan danışırlar.

Amma insanların böyük əksəriyyəti bütün bunları daha sadə şəkildə hiss edirlər – kartofun, xiyarın və ya pomidorun qiyməti vasitəsilə.

Qonşuluq iqtisadiyyatı

Azərbaycan üçün İranla qonşuluq təkcə diplomatiya demək deyil. Bu həm də adi gündəlik ticarətdir.

Sərhəddən minlərlə ton yük keçir. Onların böyük hissəsi tranzitlə gedir, lakin xeyli məhsul bizim bazarda qalır. Alıcılar artıq uzun illərdir İran məhsullarına öyrəşiblər:

• kartof və soğan
• xiyar və pomidor
• yağ və süd məhsulları
• quru meyvələr və qoz-fındıq
• məişət malları
• ucuz məişət texnikası

Ümumiyyətlə, ölkədə ərzaq bazarının strukturu kifayət qədər sadədir: məhsulların təxminən 50–60 faizi ölkə daxilində istehsal olunur və emal edilir, qalan hissəsi müxtəlif istiqamətlərdən idxal olunur.

Piştaxtalarda İran, Türkiyə, Rusiya, Belarus, Mərkəzi Asiya və Baltik ölkələrindən gələn məhsullar sakitcə yanaşı dayanır.

Belə təchizat sistemi illər ərzində formalaşıb. Buna görə də regionda yaranan istənilən qeyri-müəyyənlik qiymət etiketlərində çox tez əks olunur.

Bununla belə, bazar uyğunlaşmağı bacarır. Qısa fasilədən sonra – 9 martdan etibarən Azərbaycanla İran arasında quru sərhədi yenidən yük daşımaları üçün açılıb. Lakin bu qısa “fasilə” belə bəzi məhsulların qiymətinin artmasına kifayət etdi.

Niyə bazar hadisələrdən əvvəl reaksiya verir

İqtisadiyyat maraqlı şəkildə qurulub: o, təkcə hadisələrə deyil, həm də gözləntilərə reaksiya verir.

Əgər daşıyıcılar sərhəddə problem olacağından ehtiyat edirlərsə – reyslərin sayını azaldırlar.
Əgər təchizatçılar sabitliyə əmin deyillərsə – həcmi azaldırlar.
Əgər tacirlər qıtlıq ehtimalını görürlərsə – qiymətləri ehtiyatla qaldırmağa başlayırlar.

Nəticədə bazar bəzən siyasətin özündən daha tez reaksiya verir.

İqtisadçılar bunu “gözləntilər iqtisadiyyatı” adlandırırlar. İnsanlar baş verən hadisələrə deyil, baş verə biləcək ehtimallara reaksiya verirlər.

Bəzən sərhəddə problem yarana biləcəyi barədə sadə şayiə kifayət edir ki, bazarda qiymətlər yavaş-yavaş, amma inamla qalxmağa başlasın.

Eyni hal dünya bazarlarında da müşahidə olunur. Martın əvvəlində, təxminən ayın 6–7-si tarixlərində neftin qiyməti bir barel üçün demək olar, 119 dollara qədər qalxmışdı. Lakin Donald Tramp Venesueladan Çinə neft tədarükü ehtimalını dilə gətirən kimi bazar dərhal “soyudu” – kotirovkalar martın 10-na doğru təxminən 99 dollara düşdü.

Bəzən bazarlar sözlərə tanker limandan çıxmağa macal tapmamışdan da tez reaksiya verir.

Balıq da xəbərləri oxuyur 

Bu cür dəyişikliklər artıq bizdə bəzi məhsullarda da hiss olunur.

Novruz ərəfəsində satıcılar məşhur balıq növü olan kütümün tədarükünün azaldığını qeyd edirlər. Bu balığın əhəmiyyətli hissəsi adətən cənub istiqamətindən gətirilir.

Əgər hələ bir müddət əvvələ kimi kütümün bir kiloqramı təxminən 10–15 manat arasında satılırdısa, indi bəzi yerlərdə qiymət 20–25 manata çatıb.

Səbəb kifayət qədər sadədir. Kütüm süni təsərrüfatlarda yetişdirilmir – əsasən təbii mühitdə ovlanır. Buna görə də, həm ovun azalması, həm də xaricdən, o cümlədən İrandan tədarükün azalması təklifə çox tez təsir göstərir.

Məhsul azaldıqda, bazar dərhal reaksiya verir.

Bəzən elə təsəvvür yaranır ki, kütüm beynəlxalq vəziyyəti bəzi analitiklərdən də diqqətlə izləyir.

Biz bu dərsləri artıq keçmişik

Yaşlı nəsil üçün qiymət dalğalanmaları yeni hal deyil.

1990-cı illərin əvvəllərində, müstəqil Azərbaycanın iqtisadiyyatı yeni formalaşmağa başlayanda, qiymətlər sözün əsl mənasında bir neçə gün ərzində dəyişə bilirdi. Bir çoxları xatırlayır ki, şəkərin, unun və ya kartofun qiyməti bəzən cəmi bir ay ərzində bir neçə dəfə artırdı.

O vaxt bazar yeni qaydalarla işləməyi öyrənirdi: logistika zəif idi, tədarüklər sabit deyildi, sahibkarlar isə təcrübəsiz idilər.

Bu gün vəziyyət tamamilə fərqlidir. İqtisadiyyat daha dayanıqlı, logistika daha müxtəlif, biznes isə xeyli peşəkar olub.

Hətta bəzi məhsulların qiyməti dəyişsə belə, bazar adətən kifayət qədər tez yeni tarazlıq tapır.

Bizim öyrəşdiyimiz sabitlik

Son illərdə Azərbaycan sakinləri nisbətən yüksək iqtisadi sabitliyə öyrəşiblər.

• manatın məzənnəsi sabit qalır
• yanacaq qiymətləri nadir hallarda və adətən proqnozlaşdırıla bilən şəkildə dəyişir

Lakin bu vəziyyət hər yerdə belə deyil.

Məsələn, Avropanın bir çox ölkəsində – Almaniya, Fransa, İtaliya və ya İspaniyada – benzinin qiyməti demək olar hər gün dəyişə bilər. Yanacaqdoldurma məntəqələrinin elektron tablolarında qiymət bəzən gün ərzində bir neçə dəfə, dünya neft qiymətlərindən, vergilərdən və logistikadan asılı olaraq yenilənir. Orada insanlar belə dinamikanı çoxdan adi hal kimi qəbul ediblər.

Sual isə yalnız birdir: vətəndaşlarımız gündəlik qiymət dalğalanmaları şəraitində yaşamaq istəyərdilərmi?

Buna görə də dövlətin sabitliyi qorumaq üçün göstərdiyi səyləri qiymətləndirməmək düzgün olmaz. Bizim üçün artıq adi görünən sabitlik təsadüf deyil, sistemli işin nəticəsidir.

Fransız kartof hekayəsi

Bəzən dövlətin bazara müdaxilə etməsi qaçılmaz olur. Amma bu müdaxilə bazarın təbii stimullarını pozmadan, çox ehtiyatla həyata keçirilməlidir.

Bir neçə il əvvəl Fransada güclü şaxtalar kartof məhsuluna ciddi ziyan vurmuşdu. Qiymətlər qısa müddətdə kəskin artaraq kiloqramı təxminən 2 avrodan 6–7 avroya qədər qalxmışdı.

Biznes təcili şəkildə İspaniyadan kartof idxal etməyə başladı. Lakin nəqliyyat xərcləri və yüksək tələbat səbəbindən qiymətlər yenə də yüksək səviyyədə qalırdı – təxminən 7–8 avro.

Bu zaman hakimiyyət müvəqqəti tədbir gördü və kartof üçün təxminən 5 avro səviyyəsində tətbiq etdi. Bu məhdudiyyət cəmi bir neçə ay qüvvədə qaldı. Bu müddət bazarın sakitləşməsi, tədarükün bərpası, tacirlərin qazanc əldə etməsi və alıcıların isə kəskin bahalaşma ilə üzləşməməsi üçün kifayət etdi.

Hətta inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda belə dövlət bəzən bazardakı vəziyyəti tənzimləyir, amma bunu ehtiyatla və qısa müddətə edir.

Biznes üçün siqnal

Regional ticarətdə baş verən hər bir dəyişiklik təkcə problem deyil, həm də sahibkarlar üçün siqnaldır.

Yalnız bir tədarük mənbəyindən asılı olan biznes həmişə risk altındadır. Buna görə də bir çox şirkətlər alışlarını şaxələndirməyə çalışırlar. Əgər bir istiqamətdən tədarük azalırsa, alternativ yollar axtarılır – məsələn, Türkiyə, Rusiya və ya Mərkəzi Asiya ölkələri vasitəsilə.

Lakin yeni müqavilələrin bağlanması və logistikanın qurulması vaxt tələb edir. Buna görə də ani nəticə gözləmək düzgün olmaz.

Dünya siyasəti mətbəxə gələndə

Dünya siyasəti adətən çox ciddi görünür: sammitlər, danışıqlar, diplomatik bəyanatlar və uzun analitik hesabatlar.

Amma bəzən onun təsiri daha sadə şəkildə hiss olunur.

Məsələn, insan bazara gedib tərəvəz almaq istəyir və birdən öyrənir ki, qiymətlər artıb. Satıcı isə sakitcə izah edir:

– Bu gün bahadır.
– Niyə?
— Yəqin ki, haradasa uzaqlarda yenə vəziyyət bir az gərginləşib.

Bu mənada bazar ən dürüst iqtisadi qəzetdir.

Burada analitik hesabatlar oxunmur, amma dünyada nə baş verdiyini çox tez anlayırlar.

Belə məqamlarda bir şey aydın olur: geosiyasət böyük və mürəkkəb şeydir. Amma onun təsiri çox sadə şəkildə yoxlanılır – bazardakı qiymət etiketinə baxaraq.

Əgər o etiket birdən “əsəbiləşməyə” başlayırsa, deməli haradasa dünyada yenə hansısa hadisələr baş verir. Və bir müddət sonra bu hadisələr özünü adi mətbəxdə – kartofun, balığın və pomidorun qiymətində göstərir.