Əvvəli: Burada

“Amerikanın marioneti”

1967-ci ilin dekabrında Pak seçkilərdə ikinci dəfə qalib gəldi və rəqibi Yun Bo Sonu cəmi 1,5% səs fərqi ilə geridə qoydu. Qanuna görə, iki müddətdən sonra o, istefa verməli idi. Lakin bunun əvəzinə Pak ümummilli referendum keçirdi və bu referendum ona üçüncü müddətə seçilmək imkanı verdi. Müxalifətin qəzəbli etirazları hərbi vəziyyətin tətbiqi ilə yatırıldı və bu, Pakın 1971-ci ildə üçüncü seçkilərdə qalib gəlməsini təmin etdi. 

Cənubi Koreya iqtisadiyyatı böyüməyə davam edirdi. 1971-ci ildə ABŞ-ın yardımı dayandırıldı, lakin bu, Koreya üçün ölümcül zərbə olmadı, çünki ölkə artıq iqtisadi baxımdan tam müstəqil idi. O, artım tempinə görə Şimalla bərabərləşdi və bəzi sahələrdə onu geridə qoymağa başladı. Toplanmış təcrübə və kapital yüngül sənayedən metallurgiyaya, gəmiqayırmaya və kimya sənayesinə keçməyə imkan verdi. Belə ki, 1980-ci ildə Koreya gəmiqayırma zavodları dünyada istehsal olunan yeni gəmilərin ümumi tonnajının təxminən üçdə birini buraxırdı. Eyni zamanda koreyalıların rifahı da yüksəlirdi: yoxsulluq həddindən aşağı yaşayanların payı 1965-ci ildəki 40 faizdən 1980-ci ildə 10 faizə endi, adambaşına düşən illik gəlir isə 1000 dolları keçdi.

— Amma bu bal çəlləyində nəhəng bir zəhər qaşığı da vardı: Koreyada ekoloji vəziyyət fəlakətli həddə çatmışdı, — deyə Sergey Varşavski qeyd edir. — Məsələn, 1980-ci illərdə Hanqan çayında mütəmadi olaraq bütün balıqlar tələf olurdu, 1990-cı illərdə isə xaricilərə qəti şəkildə yalnız qablaşdırılmış su içmək tövsiyə olunurdu; kran suyundan, hətta qaynadılmış halda belə, uzaq durmaq məsləhət görülürdü.

Pakın xarici siyasətdə ən böyük nailiyyəti Yaponiyanı düşməndən tərəfdaşa çevirməsi oldu. 1965-ci ildə diplomatik münasibətlər qurduqdan sonra Pak Yaponiya ilə ABŞ arasında məharətlə manevr etməyə başladı və Yaponiyadan investisiya axınını təmin etdi. 1971-ci ilə gəldikdə, bu investisiyaların payı 54 faizə çatmışdı, ABŞ-ın payı isə 26 faiz idi.

Pakın özünə manevr azadlığı təmin etməyə çalışması ABŞ-ı narahat edirdi. Ona o qədər etibar etmirdilər ki, “Mavi Ev”də dinləmə aparatları quraşdırmaq üçün bir neçə cəhd edilmişdi. Nəticədə Pak hətta nazirlər kabinetinin iclaslarını işıq maskalanması şəraitində və yarı pıçıltı ilə keçirməyə başladı. 

— Bu, çox vacib məqamdır, — deyə Sergey Varşavski vurğulayır. — Şimali Koreyada Pakı “Amerika marioneti” kimi təqdim edirdilər, Cənubi Koreyada isə eyni şəkildə Kim İr Senin Kremlin marioneti olduğu iddia edilirdi. Hər iki yanaşma qətiyyən doğru deyil. Əksinə, hər iki Koreya lideri müstəqil siyasət yürütməyə və özlərinə hərəkət azadlığı təmin etməyə çalışırdı. Məsələn, Pak Cənubi Koreya qoşunlarını Vyetnam müharibəsinə göndərdi, lakin bunun əvəzində Cənubi Koreya çoxsaylı hərbi sifarişlər və əlavə kreditlər əldə etdi.

— Pak Çon Hi heç bir halda o vaxt Şimali Koreya, onun ardınca isə sovet təbliğatı tərəfindən təsvir edildiyi kimi “Amerika marioneti” olmayıb, — Valentin Sergeyev razılaşır. — Amerikalılar bunu çox yaxşı başa düşürdülər və Pak Çon Hinin gördüyü işlərin bir çoxu onların xoşuna gəlmirdi. Digər tərəfdən, Pak Çon Hi özü də amerikalılara çox etibar etmirdi. O, bütün həyatı boyu Koreya millətçisi olmuşdu. O, zəngin və güclü Koreya dövləti qurmaq istəyirdi və bu yolda qaçılmaz olaraq müttəfiqlər axtarırdı. Gəncliyində maarifçiliyə ümid bağlamış və müəllim olmuşdu. Daha sonra Koreyanın Yaponiya imperiyasının tərkibində mümkün qədər əlverişli şərtlərlə mövcudluğuna nail olmağın vacibliyinə inanaraq yapon ordusuna getmişdi. Sonra kommunizmə maraq göstərmiş və nəhayət, şərti olaraq amerikayönlü mövqe tutmağa başlamışdı. Lakin bununla belə, xarici qüvvələrdən maksimum müstəqillik naminə böyük iqtisadi qurbanlara getməyə hazır olan Kim İr Sendən fərqli olaraq, Pak Çon Hi iqtisadi artım ilə siyasi müstəqillik arasında müəyyən balans tapmağa çalışırdı.

Pak hakimiyyətinin lap əvvəlində öz rejiminin ideologiyasını çuçheson ideologiyasını formalaşdırmışdı ki, çuçheyə oxşarlığı təkcə adı ilə deyildi. 

— Çuçheni ən düzgün şəkildə “suverenlik” kimi tərcümə etmək olar, — deyə Sergey Varşavski hesab edir.

— Həm çuçhe ideyalarını, həm də çuçheson prinsipini ən qısa şəkildə bir cümlə ilə ifadə etmək olar: “Gəlin özümüz kimi, koreyasayağı yaşayaq”, —Valentin Sergeyev bildirir. — Lakin çuçhe ideyaları Şimali Koreyada dövlət ideologiyası səviyyəsinə qaldırılmış və fəal şəkildə təbliğ olunmuşdu (baxmayaraq ki, praktikada onların məzmunu yuxarıda qeyd edilən bir cümləyə qədər daralır). Çuçheson prinsipi isə, demək olar ki, Cənubi Koreyada ikinci dərəcəli mövzu idi və 1980-ci ildən sonra rəsmi diskursdan demək olar ki, yoxa çıxdı.

Koreya hərbi baxımdan da müstəqil olmağın yollarını axtarırdı. 1970-ci illərin əvvəlində Pak regiondakı qüvvələr balansını dəyişə biləcək nüvə proqramını işə salmağa qərar verdi. Artıq 1978-ci ildə Cənubi Koreyanın ilk atom elektrik stansiyası fəaliyyətə başladı. 1979-cu ildə isə Pak 1981-ci ildə hərbi paradda nümayiş etdirmək məqsədilə atom silahının hazırlanmasına başlanması barədə göstəriş verdi. Lakin həmin il o, qətlə yetirildi. Bundan sonra Seul ABŞ-ın Koreya Respublikasının ərazisində taktiki nüvə silahı yerləşdirəcəyinə dair vəd müqabilində nüvə proqramından imtina etməyə razılaşdı. 

— Bu gün Cənubi Koreya Yaponiya, Tayvan və Ukrayna ilə birlikdə “yeni nüvə doqquzluğu”na daxildir — yəni öz nüvə silahını yaratmaq potensialına malik olan ölkələr sırasındadır, — deyə Sergey Varşavski qeyd edir. — Koreya prezidenti Yun Sok Yol bildirir ki, nüvə proqramının başlanmasından ilk sınağa qədər bir il, ilyarım vaxt lazımdır. Lakin ABŞ-ın təzyiqi altında Koreya hələlik nüvə silahının yayılmaması rejiminə əməl etməyə məcburdur. 

“Mən” və “ölkə” onlar üçün eyni anlayış idi

— 1970-ci illərin əvvəlinə qədər Pak rejimini mülayim avtoritar rejim kimi xarakterizə etmək olar, — deyə Sergey Varşavski düşünür. — Azadlıqların total boğulması yox idi. Siyasi müxalifətə mövcud olmağa icazə verilirdi, xüsusilə də açıq-aşkar iqtisadi uğurlar fonunda rejim tənqidçilərinin insanları etiraza qaldırması çətin idi.

Prezidentin inanılmaz sadəliyi və təvazökarlığı da kütlələrin rəğbətini qazanmışdı. O, mütəmadi olaraq doğma kəndinə gedir, öz torpaq sahəsini becərirdi. Suyu qənaətlə istifadə etmək üçün unitaz çəninə kərpic qoyurdu. Adi düyü əvəzinə isə düyünü ucuz darı ilə yarıbayarı qarışdıraraq yeyirdi. 

— Diktatorlar kifayət qədər sərt şəkildə iki tipə bölünür, — deyə Sergey Varşavski xatırladır. — Birinci tip klassik kleptokratlardır: özlərinə qızıl unitazlar qoyur və daim “öz cibləri ilə dövlətin cibini qarışdırırlar”. İkinci tip diktatorlar isə, kobud desək, var-dövlətdən yox, hakimiyyətdən həzz alan insanlardır. Onlar hesab edirlər ki, bütün ölkə onların evidir, buna görə də oğurlamağa ehtiyac yoxdur. “Mən” və “ölkə” onlar üçün eyni anlayışdır. Məhz bu tipə Stalin və Pak Çon Hi kimi avtoritar diktatorlar aiddir. 

Cənubi Koreya prezidenti qarşıya qoyulmuş məqsəd naminə insan tələfatını nəzərə almadan “vintləri sıxmağa” hazır olması baxımından sovet diktatoruna bənzəyirdi.

— Pak Çon Hinin Stalinlə müqayisəsi o mənada doğrudur ki, onların hər ikisi avtoritar modernizatorlar idi, baxmayaraq ki, seçdikləri modernləşmə modelləri köklü şəkildə fərqlənirdi. Digər tərəfdən, Pak Çon Hinin hakimiyyəti dövründəki qurbanların sayı Stalinin dövrü ilə müqayisədə yüz dəfələrlə azdır (əhalinin sayındakı fərq nəzərə alınsa belə). Amma Pak Çon Hinin hakimiyyətinin iqtisadi nəticələri, ümumilikdə, Stalinin əldə etdiklərindən xeyli daha təsirlidir. Bununla belə, mən hesab edirəm ki, burada eyni tipli hadisələrlə üz-üzəyik, — deyə Valentin Sergeyev düşünür.

Pak dövründə ölkədəki əhval-ruhiyyə Koreya Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi tərəfindən sərt nəzarətdə saxlanılırdı. Məsələn, insanların ölkə daxilində sərbəst hərəkəti qadağan edilmişdi, daxili bazar üçün buraxılan radiqəbuledicilərin əksəriyyətində isə qısadalğalı diapazon mövcud deyildi.

— Bu cür rejimlər ölkəni fövqəladə vəziyyətdən çıxarmaq üçün faydalıdır, —Sergey Varşavski belə hesab edir. — Həmin mərhələdə avtoritar sistemin üstünlükləri çatışmazlıqlarını üstələyir. Amma bir müddət sonra elə bir an gəlir ki, fövqəladə vəziyyət başa çatır və nəyisə dəyişmək vaxtı yetişir. Diktatorlar isə adətən buna hazır olmurlar, çünki avtoritar sistemi idarə etmək daha asan və rahatdır — az razılaşdırma, az müqavimət və s. Onlar başa düşmürlər: bu üsul böhran dövründə işləyirdisə, indi niyə işləməsin? Pak Çon Hi də eyni şəkildə görmək istəmirdi ki, Cənubi Koreyada artıq normal orta təbəqə, yüksək təhsilli çoxlu insan formalaşıb və onlar 1961-ci ildən fərqli olaraq demokratiyanın və demokratik dəyərlərin nə olduğunu anlayır və uğrunda mübarizəyə başlayırlar. Pak dərk etmirdi ki, avtoritar rejimin mənfi cəhətlərinin müsbət tərəfləri üstələdiyi məqam artıq yetişib. 

“Məhz o, necə olmalı olduğunu bilir”

— Pak anlayırdı ki, üçüncü müddət tez başa çatacaq və qorxurdu ki, demokratlar fraksiya mübarizəsinin məntiqi naminə olsa belə, onun bütün nailiyyətlərini sıfırlayacaqlar, — Sergey Varşavski danışır. — Buna görə də 1972-ci il oktyabrın 17-də tarixə Yusin adı ilə düşmüş konstitusiya çevrilişini həyata keçirdi. Dördüncü respublika Koreya tarixində ən sərt avtoritar dövr oldu. 

Yusinə keçid hərbi vəziyyətin elan edilməsi və Milli Assambleyanın buraxılması ilə başladı. Bundan sonra Pak Konstitusiyaya prezidentlik müddətini altı ilə qədər uzadan, seçicilər vasitəsilə dolayı seçki sistemini tətbiq edən və dövlət başçısına parlamenti buraxmaq hüququ verən düzəlişlərin edilməsini təklif etdi. Əslində bu düzəlişlərin qəbulundan sonra Pak Çon Hinin ömürlük hakimiyyəti təmin edilmiş oldu.

Hərbi vəziyyət şəraitində keçirilən referendum yeni konstitusiyanı səslərin 91,5 faizi ilə təsdiqlədi. Bundan sonra Pak yeni qaydalara əsasən keçirilən seçkilərdə səslərin 99,9 faizini qazandı.

— Bir tərəfdən, Pak Çon Hi və onun ətrafı sərt hakimiyyətin qurulmasının zəruriliyini təkcə xalqa yox, həm də özlərinə onunla izah edirdilər ki, ölkəni düzgün yolla aparmağa yalnız onlar qadirdir. Böyük ehtimalla, bu inanclarında səmimi idilər — insan hər zaman məhz özünün “necə lazım olduğunu bildiyinə” inanmaq istəyir. Digər tərəfdən isə obyektiv olaraq, mülayim avtoritar idarəetmədən sərt avtoritar rejimə keçidin əsas motivlərindən biri Pak Çon Hinin şəxsi hakimiyyətini qeyri-müəyyən müddətə qoruyub saxlamaq istəyi idi, — deyə Valentin Sergeyev hesab edir.

Yusinin başlanğıcı ilə Koreyada toylar və dəfn mərasimləri istisna olmaqla bütün yığıncaqlar qadağan edildi. Qorxu yaratmaq məqsədilə müxalifətin əksər liderləri həbs olunaraq işgəncələrə məruz qaldılar. Ümumilikdə isə rejimin təxminən 20 min əleyhdarı həbsxanalara atıldı. Elə görünürdü ki, Pak vintləri artıq maksimum dərəcədə sıxıb, lakin prezidentin həyatına sui-qəsddən sonra bunun belə olmadığı aydın oldu. 

1974-cü il avqustun 15-də Pak Çon Hi Milli Teatrda çıxış edərkən 22 yaşlı koreyalı Mun Se Kvan revolverdən ona atəş açdı.

— Məncə, bu sui-qəsdlə bağlı mənzərə kifayət qədər aydındır, — Valentin Sergeyev hesab edir. — Qısa desək, burada bir “təşəbbüskar” var idi — Pak Çon Hini öldürməyə özü qərar verən və Yaponiyada Şimali Koreya xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqəyə çıxan Mun Se Kvan. O, Pak Çon Xini öldürmək qərarını özü vermiş və Yaponiyadakı Şimali Koreya xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqə yaratmışdı (Çxonrenda — Yaponiyadakı koreya diasporunda — olan əlaqələri buna imkan verirdi). Şimali koreyalılar bu təşəbbüskara, təbii ki, sevindilər: axı bundan əvvəl Pak Çon Hini öldürmək üçün xeyli səy göstərmiş, amma heç nəyə nail olmamış, sadəcə adam itirmişdilər. Və birdən qarşılarına elə bir adam çıxmışdı ki, özü Paka qarşı sui-qəsd törətməyə can atırdı. Əlbəttə, şimali koreyalı əməliyyatçılar bu vəziyyətdən yararlanmaya bilməzdilər. Ancaq diqqətçəkən məqam odur ki, şimallıların verdiyi dəstək olduqca məhdud idi. Elə təəssürat yaranır ki, onlar sadəcə şanslarını sınamaq, “bəlkə bəxtimiz gətirdi, bəlkə işə yaradı” prinsipi ilə hərəkət etmək qərarına gəlmişdilər. Güllələrdən biri prezidentin həyat yoldaşı Yuk Yon Suya dəydi. Onu səhnədən apardıqdan sonra Pak Çon Hi çıxışını davam etdirdi. 

— Düşünürəm ki, belə reaksiya müəyyən soyuqqanlılıq və empatiya çatışmazlığı ilə izah oluna bilər. Bu, bir çox diktatorlar üçün peşə xəstəliyidir. Ümumiyyətlə isə, həyat yoldaşının ölümü ilə bağlı hadisənin təfərrüatları həqiqətən çox qəribədir və çoxlu suallar doğurur. Əsas sual isə budur: Mun Se Kvan ümumiyyətlə qapalı tədbirə necə daxil ola bilmişdi? Xüsusi xidmət orqanları hara baxırdı? Yeri gəlmişkən, versiyalardan birinə görə, Pakın arvadı rikoset nəticəsində həlak olub.  Digər versiyaya görə isə, o, mühafizənin “dost atəşi”nin qurbanı olub. Necə olur-olsun, Pakın güvəndiyi, onun üçün bir dayaq olan faktiki son yaxın insan öləndə, məhz ondan sonra onun davranışı kəskin dəyişdi. Qeyd edim ki, bu yalnız şəxsi nəzəriyyəmdir, amma mənə əsaslı görünür, — deyə Sergey Varşavski düşünür.

Qeyd etmək lazımdır ki, Pakın həyat yoldaşının məzar daşında epiqraf kimi onun şeirləri həkk olunub. Həyat yoldaşının ölümünün birinci ildönümündə Pak gündəliyində yazmışdı: “Özümü elə hiss edirdim ki, sanki dünyada hər şeyi itirmişəm. Hər şey yükə çevrildi, cəsarətimi və iradəmi itirdim. O vaxtdan bir il keçib. Gizlicə o qədər çox ağlamışam ki, saymaq mümkün deyil”.

Sui-qəsddən sonra Pak gizlilik rejimini və şəxsi mühafizəsini o dərəcədə gücləndirdi ki, bu artıq paranoyanı xatırladırdı. Məsələn, prezidentin çıxışlarından əvvəl tamaşaçılar onun gəlişindən bir saat əvvəl zalda yerlərini tutmalı idilər. Pakla təmas isə onun şəxsi mühafizə rəisi, böyük səlahiyyətlərə yiyələnmiş  Ça Ci Çhol tərəfindən ciddi şəkildə nəzarətə götürülmüşdü. Nəticədə Pak faktiki olaraq insanlarla canlı ünsiyyətdən məhrum oldu və tezliklə tənqidi konstruktiv şəkildə qəbul etmək qabiliyyətini itirdi. Həmin dövrdə ABŞ-ın Cənubi Koreyadakı səfiri qeyd edirdi ki, Pak səhv qərarlar verməyə başlayıb, çünki yalnız məsləhətçilərinin fikrinə qulaq asırdı, onlar isə ona ancaq eşitmək istədiyini deyirdilər. 

Pak rejimi getdikcə daha da sərtləşirdi. Prezidentin təşəbbüsü ilə qeyri-müəyyən maddələri olan hüquqi aktlar hazırlanmışdı ki, bu da istənilən narazı şəxsi həbs etməyə imkan verirdi. Qeyri-leqal tələbə təşkilatlarında iştirak bundan sonra ölüm cəzası ilə cəzalandırılırdı. Qəbul edilən Fövqəladə qərarlar isə Pakın özünü və onun rejimini tənqid etməyi cinayət kimi qiymətləndirməyə şərait yaradırdı.

— Pak Çon Hinin hekayəsi həm də hakimiyyətin insanı necə dəyişdirdiyinin hekayəsidir, — deyə Sergey Varşavski hesab edir. — Hakimiyyətinin son illərində o, ən yaxşı keyfiyyətlərinin böyük hissəsini itirmiş və yalnız şəxsi hakimiyyətini qorumaq barədə düşünmüşdü.

1970-ci illərin sonlarına doğru Cənubi Koreya boyunca Pak Çon Hi rejiminə qarşı etiraz dalğası yayıldı. Ən böyük nümayiş 1979-cu il oktyabrın 16-da Pusanda baş verdi: diktaturaya son qoyulması çağırışı ilə şəhər küçələrinə 50 mindən çox insan çıxdı.  Təxminən 400 etirazçı həbs edildi, Pusanda hərbi vəziyyət elan olundu. Lakin bu qədər sərt tədbirlər belə kömək etmədi: oktyabrın 18-də etirazlar Masanda alovlandı, onlarda 10 mindən çox tələbə iştirak etdi. Ümumiyyətlə qəbul edilir ki, kütləvi iğtişaşların artması hökumət daxilində münasibətlərin kəskinləşməsinə və nəticə etibarilə Pak Çon Hinin öldürülməsinə gətirib çıxardı.

Pakın ölümü ilə nəticələnən dostlar çevrəsindəki son axşam onun qatili üçün də faciəli oldu. Kim Cje Gyu iddia edirdi ki, “demokratiyanı bərpa etmək” istəyib, lakin məhkəmə nəticəyə gəldi ki, onu şəxsi hakimiyyət ehtirası yönəldib. Kim Cje Gyu 1980-ci il mayın 24-də edam edildi.

Prezident Pakın böyük qızı Pak Kın He 2013-cü ildə Cənubi Koreyanın ilk qadın prezidenti oldu. 2016-cı ildə ona impiçment elan edildi, daha sonra bir neçə məhkəmə prosesi nəticəsində fırıldaqçılıq və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadəyə görə 25 il həbs cəzasına məhkum edildi. Lakin 2021-ci ilin sonunda prezident Mun Çje İn tərəfindən əfv olundu və azadlığa buraxıldı.

Hazırladı: Yadigar Sadıqlı

Mənbə: Burada