2026-cı il noyabrın 3-də ABŞ-da keçirilən aralıq seçkilərin nəticələrini Demokratlar Partiyasının inamlı qələbəsi, prezident Donald Trampın Respublikaçılar Partiyasının isə sarsıdıcı məğlubiyyəti kimi xarakterizə etmək olar. Deutsche Welle belə yazır.

Tramp faktiki olaraq Konqresə nəzarəti itirib. Əvvəllər hər iki palatada üstünlüyə malik olan Respublikaçılar Partiyasından nəzarəti alan demokratlar həm Senatda, həm də Nümayəndələr Palatasında çoxluq əldə ediblər. Demokratlar Nümayəndələr Palatasında son 18 ilin ən güclü çoxluğunu formalaşdırıblar.

ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin və Donald Trampın özünün etirafına görə, respublikaçıların məğlubiyyətinin əsas səbəbləri seçicilərin İrana qarşı hərbi əməliyyatdan narazılığı, eləcə də bunun ardınca benzinin və enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin artması olub. Seçkilər, həmçinin iqtisadiyyat və miqrasiya məsələlərində cəmiyyətdə dərin parçalanmanın olduğunu üzə çıxarıb.

Beləliklə, siyasi qüvvələr nisbəti dəyişib. Donald Trampın prezidentlik müddətinin qalan hissəsində mövqeləri xeyli zəifləyəcək. Artıq bəziləri onu “axsaq ördək” adlandırır. Demokratlar federal xərclərə təsir göstərmək imkanları əldə edəcək və parlament araşdırmalarına başlaya biləcəklər. Bununla belə, Tramp Konqresin qəbul etdiyi qanunlara veto qoymaq hüququnu saxlayır. Bu vetonu aradan qaldırmaq üçün isə demokratlara hər iki palatada səslərin üçdə iki hissəsi lazım olacaq.

Prezident Tramp demokratların çoxluq təşkil etdiyi Konqreslə əməkdaşlığa hazır olduğunu bildirib və onların bütün təşəbbüslərinə avtomatik olaraq veto qoymaq niyyətində olmadığını vurğulayıb. Konqresin yeni seçilmiş tərkibi 2027-ci il yanvarın 3-də rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamalıdır.

Konqresdə qüvvələr nisbətinin dəyişməsi ABŞ-ın xarici və daxili siyasətinin konkret istiqamətlərinə necə təsir göstərəcək? İran rejiminə son qoyulmasının zəruriliyinə münasibət dəyişəcəkmi? Trampın indiyədək münasibətlərində müəyyən çətinliklər yaşadığı Ukraynaya bundan sonra yanaşması necə olacaq?

Geosiyasət və təhlükəsizlik üzrə amerikalı ekspert, The Washington Outsider nəşrinin baş redaktoru İrina Tsukerman Pressklub.az-ın suallarına cavab verib.

O, ilk növbədə qeyd edib ki, artıq 2027-ci ilin yanvarından etibarən demokratların rəhbərlik edəcəyi komitələrin sədrləri dövlət müqavilələri ilə bağlı sənədləri tələb edə, administrasiya rəsmilərini dinləmələrə çağıra və Trampın ətrafındakı şəxslərin maliyyə maraqlarını yoxlaya biləcəklər.

“Xüsusilə, Energetika Nazirliyinin qərarları və İranla müharibə zamanı bağlanmış müqavilələr diqqət mərkəzinə düşə bilər. Əgər araşdırmalar prezident ailəsinin və ya iri siyasi ianəçilərin kommersiya maraqlarına toxunarsa, Ağ Ev mümkün maraqlar toqquşması ilə bağlı konkret suallara cavab verməli olacaq.

Respublikaçı rəhbərlik iki il ərzində administrasiyaya bir çox narahatedici suallardan yayınmağa imkan verirdi. Çoxluq dəyişdikdən sonra rəsmilər and içərək ifadə verməli olacaqlar. Sənədləri icra hakimiyyətinin səlahiyyətlərinə istinad edərək gizlətmək cəhdləri isə məhkəmə çəkişmələrinə səbəb ola bilər. Tramp ayrı-ayrı araşdırmaları uzada bilsə də, bu cür mübahisələr administrasiyanın iş vaxtının əhəmiyyətli hissəsini tutacaq.

Gömrük tarifləri xüsusilə xoşagəlməz dinləmələrin mövzusuna çevriləcək. Demokratlar idxal olunan komplektləşdirici hissələrin bahalaşması ilə üzləşən Amerika müəssisələrinin rəhbərlərini dəvət edə və Ticarət Nazirliyindən tətbiq edilmiş rüsumların iqtisadi nəticələrini izah etməyi tələb edə biləcəklər. Beynəlxalq təchizatdan asılı olan istehsalçılar maya dəyərinin artması və investisiya planlarının ixtisara salınması barədə məlumatlar təqdim edə biləcəklər.

İranla müharibə benzinin qiymətlərini aşağı salacaqlarını seçicilərə vəd etmiş respublikaçıların vəziyyətini çətinləşdirib. Administrasiya Tehranı və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin pozulmasını günahlandıra bilər. Lakin Konqres hərbi əməliyyatlar başlamazdan əvvəl Ağ Evə enerji bazarları ilə bağlı hansı proqnozlar təqdim edildiyini araşdıra biləcək. Qanunvericilər neft şirkətləri və maliyyə bazarlarının iştirakçıları ilə aparılan məsləhətləşmələr barədə də məlumat tələb edə bilərlər.

MAGA hərəkatının daxilində artıq İrana qarşı hərbi təzyiq tərəfdarları ilə ABŞ-ın xarici münaqişələrdə iştirakına qarşı çıxan siyasətçilər arasında münaqişə mövcuddur. Cey Di Vens siyasi nüfuzunu baha başa gələn hərbi öhdəlikləri tənqid etməklə qazanmışdı. İndi isə vitse-prezident vəzifəsini tutduğu administrasiyanın yeni müharibəyə niyə böyük resurslar ayırdığını izah etməli olacaq.

Tramp seçkilərdəki məğlubiyyətə görə məsuliyyəti respublikaçı namizədlərin və partiya rəhbərliyinin üzərinə atmağa çalışa bilər. Lakin onun seçki kampaniyalarında şəxsən iştirak etməsi rəqiblərinin onu ittiham etməsinə imkan yaradır. 

Demokratların rəhbərlik edəcəyi komitələr Pentaqondan İrandakı obyektlərə zərbələrin planlaşdırılması və mümkün cavab tədbirlərinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı sənədləri tələb edə biləcəklər. Kəşfiyyat xidmətlərinin Amerika hərbi bazalarına və Fars körfəzi ölkələrinin enerji infrastrukturuna mümkün hücumlarla bağlı xəbərdarlıqları xüsusi diqqət cəlb edə bilər. Əgər administrasiyanın belə qiymətləndirmələri olubsa, qanunvericilər əməliyyatlar başlamazdan əvvəl hansı müdafiə tədbirlərinin görüldüyünü araşdıra biləcəklər.

Tramp Tehrana təzyiq göstərmək üçün dəfələrlə hərbi güc tətbiq etmək hədəsindən istifadə edib. Lakin Konqres artıq keçirilmiş əməliyyatların konkret nəticələri barədə izahat tələb edə biləcək. Əgər İran müəssisələri ballistik raketlər istehsalını davam etdirirsə, nüvə proqramı isə texniki baxımdan bərpa imkanlarını saxlayırsa, administrasiya nümayəndələri prezidentin əvvəlki bəyanatlarının nə dərəcədə əsaslı olduğu barədə suallarla üzləşəcəklər.

İran rejiminin devrilməsi məsələsi ayrıca müzakirə tələb edəcək. Bəzi demokratlar İran müxalifət hərəkatlarını dəstəkləyir və İslam Respublikası rəhbərliyinə təzyiqin gücləndirilməsinin tərəfdarıdırlar. Bununla belə, hakimiyyətin dəyişdirilməsi üçün ABŞ-ın birbaşa müdaxiləsi məsələsində onların arasında ciddi fikir ayrılıqları var. Yeni quru əməliyyatına qarşı çıxan qanunvericilər Pentaqondan mümkün itkiləri və maliyyə xərclərini qiymətləndirməyi tələb edə biləcəklər.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) əhəmiyyətli iqtisadi resurslara nəzarət edir və öz silahlı birləşmələrinə malikdir. Mərkəzi hakimiyyət zəifləyərsə, ayrı-ayrı komandirlər regional strukturlar və onlarla əlaqəli müəssisələr vasitəsilə öz təsirlərini qoruyub saxlamağa çalışa bilərlər. Amerika hərbçiləri, xüsusilə mühüm enerji obyektlərinin yerləşdiyi ərazilərdə rəqib qruplaşmalar arasında silahlı mübarizənin baş verməsi ehtimalını nəzərə almalı olacaqlar.

Demokratlar, həmçinin administrasiyanın İran müxalifətinin nümayəndələri ilə hansı əlaqələri saxladığını və onların hakimiyyətin siyasi yolla ötürülməsi planlarını nə dərəcədə real hesab etdiyini araşdıra biləcəklər. Mühacir təşkilatlarının bəziləri monarxiyanın bərpasını təklif edir, digərləri isə respublika idarəetmə formasını dəstəkləyirlər. İranın özündə isə müstəqil tədqiqatlara qoyulan məhdudiyyətlər səbəbindən əhalinin siyasi üstünlüklərini dəqiq qiymətləndirmək xeyli çətindir.

Səudiyyə Ərəbistanı və Fars körfəzi regionunun digər dövlətləri enerji obyektlərinə hücumların dayandırılmasında və təhlükəsiz gəmiçiliyin bərpasında maraqlıdırlar. Konqres əməliyyatlar başlamazdan əvvəl Vaşinqtonun region ölkələrinin hökumətləri ilə hansı məsləhətləşmələr apardığı barədə məlumat tələb edə biləcək. Əgər müttəfiqlər administrasiyanı mümkün iqtisadi nəticələr barədə xəbərdar ediblərsə, bu xəbərdarlıqların məzmunu qapalı dinləmələrdə müzakirə mövzusuna çevrilə bilər.

Tramp Tehranla nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasını və sanksiyaların qismən ləğvini nəzərdə tutan saziş bağlamağa cəhd göstərə bilər. Demokratlar İranın öhdəliklərinin müstəqil şəkildə yoxlanılmasını və ölkədə qalan zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları ilə bağlı izahat verilməsini tələb edə biləcəklər. Maksimum təzyiq siyasətini dəstəkləyən respublikaçılar belə bir sazişin ən fəal tənqidçiləri arasında yer ala bilərlər.

Demokratlar kəşfiyyat qurumlarından administrasiyanın əvvəllər Kiyevlə məlumat mübadiləsini dayandırmaq barədə qəbul etdiyi qərarlarla bağlı izahat tələb edə biləcəklər. Məhdudiyyətlərin Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsinə və Rusiya raketlərinin buraxılışını vaxtında aşkarlamaq imkanlarına təsiri xüsusi diqqət cəlb edə bilər. Qapalı dinləmələr qanunvericilərə amerikalı mütəxəssislərin qiymətləndirmələrini araşdırmağa və Ağ Evin hansı tövsiyələr aldığını öyrənməyə imkan verəcək”, – geosiyasət üzrə ekspert bildirib.

Onun fikrincə, Patriot komplekslərinin tədarükü büdcə danışıqlarının əsas mövzularından birinə çevriləcək.

“Ukraynanın əlavə hava hücumundan müdafiə vasitələrinə ehtiyacı davam edir, ABŞ-ın ehtiyatları isə digər müttəfiqlər qarşısında götürülmüş öhdəliklərlə məhdudlaşır. Konqres Pentaqondan mövcud sistemlərin necə bölüşdürülməsi və yeni raketlərin istehsal müddətləri barədə izahat tələb edə biləcək.

İranla müharibə Ukraynanın təchizatını daha da çətinləşdirir. ABŞ silahlı qüvvələri çoxlu sayda bahalı raket əleyhinə tutucu raketlərdən istifadə edir, müdafiə sənayesi müəssisələrinin istehsal güclərinin artırılması isə vaxt tələb edir. Demokratlar istehsalın genişləndirilməsi üçün əlavə maliyyələşdirmə təklif edə bilərlər. Lakin administrasiya yeni tədarükləri Avropa və Yaxın Şərq istiqamətləri arasında necə bölüşdürməyi planlaşdırdığını izah etməli olacaq.

Bəzi respublikaçılar artıq ABŞ-ın Ukraynaya yardımının məhdudlaşdırılmasına qarşı çıxıblar. MAGA hərəkatının seçkilərdə məğlubiyyətindən sonra onların mövqeyi müdafiə xərcləri müzakirə edilərkən daha böyük əhəmiyyət qazana bilər. NATO-nun gücləndirilməsində maraqlı olan senatorlar daxili məsələlərdə Trampı dəstəkləməyə davam etsələr belə, ayrı-ayrı qanun layihələri üzrə demokratlarla əməkdaşlıq edə bilərlər.

Administrasiyanın Moskva ilə təmasları da araşdırma mövzusuna çevrilə bilər. Əgər danışıqlar Rusiyaya ərazi güzəştlərini nəzərdə tutursa, qanunvericilər müvafiq təkliflərin müzakirəsində Ukrayna nümayəndələrinin iştirak edib-etmədiyi barədə məlumat tələb edə biləcəklər. Xüsusi elçilərin fəaliyyəti və onların Rusiya rəsmiləri ilə görüşlərinin məzmunu xüsusi diqqət çəkə bilər.

Tramp Amerikanın danışıqlardakı nümayəndə heyətinin tərkibini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməyə və Putinlə danışıqlar aparmağa davam edəcək. Lakin federal qanunvericiliklə təsbit olunmuş sanksiyaların ləğvi xüsusi prosedurlara əməl edilməsini tələb edə bilər. Demokratlar sanksiyaların yumşaldılmasına əlavə məhdudiyyətlər qoyulmasına çalışa və Rusiyanın mümkün razılaşmaların şərtlərini yerinə yetirməsinin qiymətləndirilməsini tələb edə bilərlər.

Administrasiya Avropadakı Amerika hərbi mövcudluğunun azaldılmasını müzakirə etməyə davam edərsə, müttəfiq ölkələr Konqresin yeni rəhbərliyi ilə əməkdaşlığı intensivləşdirə bilərlər. Baltikyanı ölkələrin və Polşanın nümayəndələri Rusiyanın hərbi imkanları və Amerika hərbi bölmələrinin sayının azaldılmasının nəticələri ilə bağlı dinləmələrin keçirilməsinə nail olmağa çalışa bilərlər. Konqres qoşunların genişmiqyaslı yerdəyişməsinin maliyyələşdirilməsindən əvvəl Pentaqondan risklərin ilkin qiymətləndirilməsini də tələb edə bilər.

Vens Ukrayna ilə bağlı əvvəlki bəyanatları barədə suallara cavab verməli olacaq. Onun tənqidçiləri bu bəyanatları administrasiyanın qərarlarının Avropanın təhlükəsizliyi üçün doğurduğu nəticələrlə müqayisə edə bilərlər. Əgər Vens 2028-ci il prezident seçkilərində iştirak etmək qərarına gəlsə, Respublikaçılar Partiyası daxilindəki rəqibləri ondan Kiyevə gələcək Amerika yardımı və Rusiya ilə mümkün sazişin şərtləri barədə konkret təkliflər tələb edə bilərlər”, – Tsukerman ehtimal edir.

Rauf Orucov