İnsanların verdiyi əsas sual budur: əgər ölkə neftdən milyardlar qazanırsa, niyə biz bu pulları birbaşa görmürük? Onlar haradadır – yollarda, maaşlarda, yoxsa sadəcə “haradasa oralarda...”?

Cavab göründüyü qədər sadə deyil. Çünki bu vəsaitin əhəmiyyətli hissəsi dərhal xərclənmir. O, işləyir.

Dünya iqtisadiyyatında dövlətin yetkinliyinin sadə əlaməti var: əvvəlcə ölkə xaricdən investisiya cəlb edir, sonra isə kapital topladıqdan sonra özü investisiya qoymağa başlayır. Sadə dillə desək, pullar artıq ölkənin xeyrinə işləməyə başlayır, əksinə deyil. Azərbaycan bu gün kapitalı qəbul edən tərəfdən kapital ixrac edən tərəfə keçid mərhələsindədir.

Kütləvi təsəvvürdə hər şey daha sadə görünür: nefti satdılar – pulu aldılar – bir hissəsi “yoxa çıxdı”. Buradan da məntiqi gözlənti yaranır: niyə bu vəsait birbaşa vətəndaşlar arasında bölüşdürülməsin? Amma reallıq daha mürəkkəbdir və ən əsası, daha rasionaldır.

Təsəvvür edin ki, bir insan maaşını təkcə xərcləmir, həm də kənara pul qoyur, mənzil alır və onu kirayəyə verir. O, əlavə gəliri bir dəfə yox, hər ay alır. Öz resurslarına investisiya edən iqtisadiyyat da təxminən belə işləyir.

Dövlət əsas investor kimi

Uzun müddət Azərbaycan iqtisadiyyatı xarici investisiya axını ilə assosiasiya olunurdu – neft müqavilələri, beynəlxalq şirkətlər, iri enerji layihələri. Bu gün isə vəziyyət dəyişir: Xəzərdə qazanılmış kapital artıq bütün dünyada işləyir – Türkiyədə, Gürcüstanda, Avropa ölkələrində və ən iri korporasiyalarda. Mənzərəni sadələşdirsək, Azərbaycanın xarici investisiyaları iki əsas kateqoriyaya bölünür: dövlət və özəl. Miqyas baxımından dövlət yatırımları özəl biznesi xeyli üstələyir. Əsas investorlar – Azərbaycan Dövlət Neft Fondu və SOCAR enerji şirkətidir. Əgər özəl biznesin xaricdəki investisiyaları bir neçə milyard dollar həcmində qiymətləndirilirsə, təkcə Neft Fondunun aktivləri 70 milyard dolları ötür. Fondun portfel strukturu balanslaşdırılıb:

• qızıl – təxminən 38%
• istiqrazlar və pul alətləri – təxminən 30%
• beynəlxalq şirkətlərin səhmləri – təxminən 26%
• daşınmaz əmlak və infrastruktur – təxminən 6%

Bu, sürətli artım üçün yox, qorunma və dayanıqlılıq üçün hesablanmış portfeldir.

Əgər bu portfeli səbət kimi təsəvvür etsək, onda onun içində “etibarlı” aktivlər – qızıl və istiqrazlar üstünlük təşkil edir, iri şirkətlərin səhmləri isə dünya iqtisadiyyatının artımından gəlir götürməyə imkan yaradır.

Fond 23 inkişaf etmiş ölkədə 1400-dən çox şirkətə investisiya yatırır – o cümlədən Apple, Microsoft, Nestlé və Siemens kimi şirkətlərə. Bu, sadəcə “nüfuz” məsələsi deyil, əlavə gəlir mənbəyidir: fond bazarlardakı vəziyyətdən asılı olaraq hər il xarici aktivlərdən əlavə 3–6 milyard dollar gəlir əldə edir.

Bu vəsaitin bir hissəsi büdcəyə daxil olur və artıq oradan sosial proqramlar, infrastruktur və ölkənin inkişafı maliyyələşdirilir.

Əsas investisiya formalarından biri portfel investisiyaları olaraq qalır – yəni beynəlxalq bazarlarda səhmlərin və maliyyə alətlərinin alınması. Məsələn, fondun səhm portfeli 13,5 milyard dolları ötür. Bununla yanaşı, valyuta strukturu da şaxələndirilir – o cümlədən 1,6 milyard dolları aşan Çin yuanına yatırımlar hesabına.

Özəl biznes: növbəti mərhələ

Amma tez-tez yetərincə qiymətləndirilməyən daha bir mühüm proses də var.

Azərbaycanın özəl biznesi də artıq xarici bazarlara çıxır – tikinti, aqrobiznes, logistika və xidmət sahələrində. Burada əsas məsələ hələlik miqyas deyil (o, dövlətlə müqayisədə kiçikdir), hərəkət istiqamətidir.

Pasha Holding, Azersun, Gilan, Akkord, Matanat A artıq təkcə yerli oyunçular deyil. Onlar Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya və daha geniş coğrafiyada fəaliyyət göstərərək aqrobiznesi, bank və sığortanı, tikintini, istehsalı və tikinti materiallarının ixracını əhatə edirlər.

AzVirt nümunəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir: şirkət yerli podratçıdan beynəlxalq oyunçuya çevrilib. Serbiya, Bosniya və Herseqovina, Qırğızıstan və Qazaxıstandakı layihələr artıq sistemli iştirakdan xəbər verir. Serbiyada təxminən 240 milyon avro dəyərində avtomagistral tikintisi üzrə yeni qazanılmış müqavilə isə sadəcə biznes deyil, yeni səviyyəyə çıxış deməkdir.

Hazırda özəl kapitalın xarici investisiyalarda payı dövlət yatırımlarının təxminən 5–10%-i səviyyəsindədir. Müqayisə üçün, Türkiyə və Qazaxıstanda bu göstərici təxminən 30%-dir.

Və burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, məhz özəl kapitalın artımı modelin dayanıqlı olmasının başlıca göstəricisidir. Dövlət prosesi başlada bilər, lakin onu kütləvi və uzunmüddətli edən məhz biznesdir.

Ölkə nə əldə edir

Xarici investisiyalar “pulun ölkədən çıxarılması” deyil, onun genişlənməsidir.

Onlar bir neçə effekt verir:

1. Büdcə gəlirləri – dividendlər və vergilər hesabına 
2. İqtisadiyyata geri dönüş – sahibkarlar əldə etdikləri gəliri ölkə daxilində yeni layihələrə yönəldir, bu da iş yerləri və əlavə vergi daxilolmaları yaradır 
3. Kapitalın artımı – iqtisadiyyatın maliyyə dayanıqlığı güclənir 

Məsələn, özəl biznesin 5 milyard dollar həcmində investisiyası 6–8% gəlirliliklə ildə təxminən 300–400 milyon dollar qazanc gətirir. Və bu vəsaitin əhəmiyyətli hissəsi yeni layihələr vasitəsilə yenidən iqtisadiyyata qayıdır.

Bu pullar harada işləyir

Əsas istiqamətlər – Türkiyə, Gürcüstan, Aİ ölkələri və Mərkəzi Asiyadır.

Türkiyədə SOCAR 18 milyard dollardan çox investisiya qoyub. Əsas layihələr – Petkim neft-kimya kompleksi, STAR neft emalı zavodu, liman və logistika infrastrukturu.

Gürcüstanda – qaz şəbəkələri, yanacaq infrastrukturu, nəqliyyat və dəmir yolları. Ümumi investisiya həcmi 3 milyard dolları ötür.

Ayrıca istiqamət – Türkiyə, İsrail və Pakistanla müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıqdır. Əslində bu, sənayeləşmə və texnologiya bazarına çıxış formasıdır: pilotsuz sistemlərin, elektronikanın və yüksək əlavə dəyərli digər məhsulların istehsalı. Hökumətin məlumatına görə, ötən il Azərbaycanda təxminən 1,4 milyard manatlıq hərbi məhsul istehsal olunub və müdafiə məhsulları artıq 20-yə yaxın ölkəyə ixrac edilir. Yəni investisiyalar təkcə gəlir mənbəyi deyil, həm də texnoloji inkişaf və təsir alətidir.

Regional kontekst

Maraqlıdır ki, Cənubi Qafqazda məhz Azərbaycan xarici investisiyaların nəzərəçarpacaq həcminə malikdir. Gürcüstan və Ermənistan iqtisadiyyatları isə hələ də daha çox kapital cəlb etməyə yönəlib, onu ixrac etməyə yox.

Son illərdə investisiya siyasətimiz getdikcə daha çox türk dövlətləri – Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan ilə əməkdaşlığın inkişafı ilə bağlıdır.

İnvestisiyalar əsasən nəqliyyat dəhlizlərinə, logistika və energetikaya yönəldilir, artıq yüz milyonlarla dollar səviyyəsinə çatır və tədricən türk dünyasında vahid investisiya şəbəkəsi formalaşdırır. Bir çox layihələr isə birgə müəssisələr vasitəsilə həyata keçirilir.

Risklər: pullar da “naz edə bilir”

İnvestisiya – zəmanətli gəlir demək deyil. Valyuta məzənnələri dəyişir, bazarlar düşür, qaydalar yenidən yazıla bilər.

Təsəvvür edin ki, investor Türkiyədə mənzil alıb və kirayədən gəlir gözləyir. Bir il sonra vergi islahatı vergiləri kəskin artırır – gəlir əvəzinə əlavə xərclər yaranır.

Yaxud bir sahibkar xaricdə səhmlərə investisiya edir və qlobal bazar qəfil 20% düşür – gözlədiyi gəlir günəş altında əriyən dondurma kimi yoxa çıxır.

Ona görə də ən cəsarətli investorlar üçün belə diversifikasiya vacibdir: qızıl, istiqrazlar, səhmlər, valyutalar – bazardakı bir dəyişikliyin qlobal ambisiyaları lokal problemə çevirməməsi üçün.

Nəticə

Azərbaycanda artıq tam formalaşmış kapital sistemi yaranıb:
• dövlətin strateji investisiyaları
• Neft Fondunun maliyyə aktivləri
• xaricdə böyüyən özəl biznes.

Bu artıq sadəcə hasilat iqtisadiyyatı deyil – bu, pulun idarə olunması iqtisadiyyatıdır. Əsas sual artıq neftdən nə qədər qazandığımız deyil. Sual budur: biz neftsiz – kapital hesabına yaşaya biləcəyikmi?

Çünki neft gəliri bir dəfə verir. Kapital isə hər il.

Və məhz burada əsas dəyişiklik baş verir: Azərbaycan artıq təkcə neft satmır – indi o, “pul da satır”. Bəzən isə pullar barellərdən daha dəyərli olur.

Piter Drukerin dediyi kimi, “kapital ondan ən yaxşı istifadə edilən yerə axır”. Görünür, Azərbaycan bu axını tədricən yönləndirməyi öyrənir.