Bəşər Əsəd Suriyanı “dünyanın ən böyük “Kaptagon” istehsalı fabriki”nə çevirmişdi. Əbu Məhəmməd əl-Culani ləqəbi ilə tanınan Əhməd əş-Şaraa 2024-cü il dekabrın 8-də Dəməşqdəki Əməvi məscidində hakimiyyətə gəlişi münasibətilə etdiyi qələbə nitqində belə bəyan etmişdi. Ardınca yeni hakimiyyətin Suriyanı devrilmiş prezident Əsədin ətrafına milyardlarla dollar qazandıran, asılılıq yaradan psixostimulyatordan təmizləmək niyyətində olduğu barədə vədlər səsləndi.

AFR-də istehsal olunub

1961-ci ildə Qərbi Almaniyanın “Chemiewerk Homburg” şirkətinin laboratoriyasında yeni dərman preparatı — fenetillin sintez edildi. Bu şirkət kimya konserni “Degussa”nın törəmə müəssisəsi idi. Fenetillin teofillin (astma əleyhinə dərman) və amfetaminin kimyəvi birləşməsindən ibarət idi. Amfetaminlə müqayisədə fenetillinin əlavə təsirləri daha az idi. Məsələn, o, arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olmurdu. Buna görə də ürək-damar xəstəliklərindən əziyyət çəkənlər də preparatdan istifadə edə bilərdilər.

Həkimlər fenetillini narkolepsiyadan (yuxu pozuntusu), depressiyadan, davranış pozuntularından əziyyət çəkən insanlara, sonralar “diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu” adlandırılan pozuntusu olanlara, eləcə də ağır xəstəlik və travmalardan sonra reabilitasiyaya ehtiyacı olan xəstələrə təyin edirdilər.

Fenetillin “Kaptagon”, “Biokapton” və “Fitton” ticarət markaları altında satılırdı. “Kapitan” və “Pentaqon” sözlərinin birləşməsindən yaranan ilk ad daha populyar oldu.

Elə həmin dövrdə “Kaptagon”dan tibbi məqsədlərdən kənar istifadə də başlandı. Preparat insana güc və eyforiya hissi verir, eyni zamanda qorxu hissini zəiflədirdi. Belə ki, 1960-cı illərdə AFR-də solçu hərəkatın əsas simalarından biri olan manekençi Ursula “Uşi” Obermayer də bu preparatdan istifadə edirdi. 

Obermayer öz avtobioqrafiyasında bu barədə yazır.

“Kaptagon” bir müddət fransalı idmançılar arasında da böyük populyarlıq qazanmışdı. İdman məsələləri üzrə keçmiş dövlət katibi Bernar Laport Vanity Fair jurnalına müsahibəsində “bütöv bir “Kaptagon” nəslinin” mövcud olduğunu etiraf etmişdi. İdman jurnalisti Pyer Ballesterin “Rugby à charges: L'Enquête choc” kitabında Fransa reqbi millisinin həkimi Jak Mombenin sözləri yer alır. O bildirirdi ki, oyun başlamazdan əvvəl “hər bir oyunçunun qarşısında nəlbəki üzərində bir həb qoyulurdu”. 1986-cı ildə Yeni Zelandiya millisi üzərində qazanılan qələbəyə görə Fransa komandası böyük ölçüdə “Kaptagon”a borclu idi. Futbolçu Marsel Desayinin “Capitaine” adlı avtobioqrafiyasında yazılır ki, “Olimpik Marsel” klubunun sahibi Bernar Tapi futbolçulara “Kaptagon” paylayır, özü də nümunə göstərmək üçün bu preparatı qəbul edirdi.

“Kaptagon”un patent mühafizəsi müddəti başa çatdıqdan sonra tərkibində fenetillin olan dərmanları digər əczaçılıq şirkətləri də istehsal etməyə başladılar.

Misirdə anadan olmuş, Qərbi Almaniyanın “Samychemie” əczaçılıq şirkətinin sahibi Reda Yastas Yaxın Şərqə səfərləri zamanı ərəb ölkələrinin bir çox sakinlərinin “Kaptagon” qəbul etdiyinə diqqət yetirmişdi.

“Samychemie” şirkəti həmin ölkələrə həm xarici görünüşünə, həm də kimyəvi tərkibinə görə “Kaptagon”a bənzəyən həblər tədarük etməyə başladı. “Degussa” təqlidçi rəqibini iki dəfə məhkəməyə verdi, lakin məhkəmə yolu ilə onun fəaliyyətini dayandırmağa nail ola bilmədi.

“Degussa”nın hazırda tərkibinə daxil olduğu “Evonik Industries” şirkətinin mətbuat xidməti “New Yorker” həftəlik jurnalına bildirmişdi ki, 1980-ci illərin əvvəllərində “Degussa” Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) müraciət edərək fenetillinin nəzarət edilən dərman vasitələri siyahısına daxil edilməsini təklif edib. Nəzarət edilən dərman vasitələri, narkotik və psixotrop maddələrdən sui-istifadənin və asılılığın qarşısını almaq məqsədilə yalnız tibbi istifadə üçün əlçatan olmalıdır.

Bu, tarixdə əczaçılıq şirkətinin özünün istehsal etdiyi dərman preparatının ÜST tərəfindən nəzarətə götürülməsini xahiş etdiyi ilk hadisə idi.

1986-cı ildə ÜST və BMT-nin Narkotik Vasitələr üzrə Komissiyası fenetillini nəzarət edilən dərman vasitələri siyahısına daxil etdilər. Həkimlərin preparatı təyin edə biləcəkləri göstərişlərin siyahısı xeyli məhdudlaşdırıldı. “Degussa” istehsalı kəskin şəkildə azaltdı və “Kaptagon”un ixracını, demək olar ki, tamamilə dayandırdı. Bundan əvvəl, 1981-ci ildə “Kaptagon” ABŞ-da da nəzarət edilən dərman vasitələri siyahısına daxil edilmişdi.

Lakin Yaxın Şərq ölkələrində “Kaptagon”a olan böyük tələbat aradan qalxmadı.

Boş qalan yeri qanunsuz istehsalçılar tutdular.

Bolqarıstanda istehsal olunub

“Kaptagon” istehsalının yeni mərkəzi Bolqarıstan Xalq Respublikası (BXR) oldu. Bolqarıstan Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi (Държавна сигурност, DS) narkotikin qaçaqmalçılığına dövlətin idxal-ixrac şirkəti “Kintex” vasitəsilə nəzarət edirdi. DS ilə Bolqarıstan vətəndaşlığı almış livanlı narkotik alverçisi Əbdül Həmid Şamaa əməkdaşlıq edirdi.

Bolqarıstanlı araşdırmaçı jurnalist Xristo Xristovun “Xarici şirkətlər imperiyası” kitabında BXR Nazirlər Sovetinin 1978-ci il iyulun 31-də qəbul etdiyi 148 nömrəli məxfi qərarından bəhs olunur. Həmin qərara əsasən, “Kintex” malların, silahların və narkotiklərin qaçaqmalçılığını pərdələmək və ona xidmət göstərmək məqsədilə xarici şirkətlərin nümayəndəliklərini yarada bilərdi. 1991-ci ildə, dünya sosializm sisteminin dağılmasından sonra Bolqarıstan hökuməti Dövlət Təhlükəsizliyinin fəaliyyəti haqqında məruzəyə baxdı. Məruzənin bir hissəsi qaçaqmalçılığa həsr olunmuşdu. Lakin məruzə əsasında heç bir tədbir görülmədi.

“Kaptagon”la bağlı cinayətkar biznes sosialist sistemindən daha uzunömürlü oldu.

BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin (United Nations Office on Drugs and Crime, UNODC) 2008-ci ildə dərc olunmuş “Crime and its impact on the Balkans and affected countries” (“Cinayətkarlıq və onun Balkanlara və təsirə məruz qalan ölkələrə təsiri”) adlı hesabatında “Europol”a istinadən aşağıdakılar bildirilirdi:

““Kaptagon” loqotipi olan amfetamin həbləri Bolqarıstanda həm daxili bazar, həm də Türkiyəyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimi Yaxın Şərq ölkələrinə ixrac üçün böyük həcmdə istehsal olunur. 2006-cı ildə Bolqarıstanda 900 kiloqramdan çox amfetamin müsadirə edilib. Onun böyük hissəsi Türkiyəyə göndərilmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bundan əlavə, Türkiyə ərazisində aşkar edilmiş amfetamin istehsalı, saxlanması və həblərə çevrilməsi üçün nəzərdə tutulmuş doqquz obyektin, eləcə də 14 milyondan çox amfetamin/“Kaptagon” həbinin və 65 kiloqram BMK-nın (benzilmetilketon — “Kaptagon”un sintezində istifadə olunan maddə. — “Ъ”) müsadirə edildiyini bildirib. Bolqarıstan mənbələrinin məlumatına görə, bu istehsala Bolqarıstan mütəşəkkil cinayətkarlığı nəzarət edir”.

UNODC-nin 2014-cü ilin martında dərc olunmuş “Cənub-Şərqi Avropa vasitəsilə qanunsuz narkotik ticarəti” adlı hesabatında qeyd edilirdi ki, 2004-cü ildən sonra Bolqarıstanda müsadirə olunan “Kaptagon”un həcmi kəskin azalıb.

Suriyada istehsal olunub

Narkotikin qanunsuz istehsalının növbəti mərkəzləri 2011-ci ildə vətəndaş müharibəsinin başladığı Suriya və Suriyanın narkobiznesdə müttəfiqi rolunda çıxış edən “Hizbullah” qruplaşmasının fəaliyyət göstərdiyi Livan oldu. Suriya ərazisindəki narkolaboratoriyaların bir hissəsi “Hizbullah”ın Livan tərəfdən nəzarət etdiyi Suriya-Livan sərhədinin yaxınlığında yerləşirdi. Narkotikin Livan ərazisindən tranziti də “Hizbullah”ın nəzarəti altında həyata keçirilirdi. Siyasi vəziyyətdən asılı olaraq, Livan hakimiyyəti “Kaptagon”la az və ya çox fəallıqla mübarizə aparırdı.

“Kaptagon”un Ərəbistan yarımadasındakı əsas satış bazarı Səudiyyə Ərəbistanıdır. UNODC-nin məlumatına görə, 2012–2021-ci illərdə dünyada müsadirə edilmiş narkotikin ümumi həcminin 67 faizi Səudiyyə Ərəbistanında aşkar edilmiş və ya bu ölkə üçün nəzərdə tutulmuşdu. Rəsmi statistikaya əsasən, 2023-cü ilin mayından 2024-cü ilin iyulunadək Səudiyyə Ərəbistanında 67 milyon “Kaptagon” həbi müsadirə edilib. Səudiyyə Ərəbistanına göndərilən Suriya istehsalı “Kaptagon”un əhəmiyyətli hissəsi İordaniya ərazisindən keçirdi.

Tədarük üçün Türkiyə və Avropa ölkələri vasitəsilə keçən çoxsaylı alternativ marşrutlar da mövcuddur. Fars körfəzi ölkələri həm satış bazarı, həm də narkotik qaçaqmalçılığının tranzit məntəqələri rolunu oynayırlar.

Səudiyyə Ərəbistanına narkotik çatdırmaq üçün edilən ən qeyri-adi cəhd isə uğursuzluqla nəticələndi. Hadisə belə baş verdi. 

2015-ci il oktyabrın 26-da Beyrut beynəlxalq hava limanında Səudiyyə Ərəbistanı şahzadəsi Əbdül Möhsün bin Vəlid bin Əbdül Əziz və onun dörd yoldaşı saxlanıldı. Şahzadənin diplomatik toxunulmazlığına baxmayaraq, gömrük əməkdaşları onun baqajını yoxladılar. Səkkiz çamadan və 32 qutuda təxminən 2 ton “Kaptagon” və az miqdarda kokain aşkar edildi. Şahzadə şəxsi təyyarəsi ilə vətənə qayıtmaq istəyirdi. Saxlanılarkən narkotiklərin ona məxsus olmadığını bildirdi. Halbuki bütün qutuların üzərində onun adı, “şəxsi” qeydi və Səudiyyə Ərəbistanının gerbi vardı.

Şahzadə beş il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. O, kifayət qədər komfort şəraitdə cəza çəkirdi. Bunu onun ad gününü qeyd etməsi görüntülənən videonun internetdə yayılmasından da anlamaq olardı. 

2020-ci ildə həbs müddətinin başa çatmasına yaxın, 65 milyard Livan funtu (rəsmi məzənnə ilə 43,5 milyon dollar) məbləğində cəriməni ödəyənədək şahzadənin Livanı tərk etməsinə qadağa qoyuldu. Cərimənin məbləği müsadirə edilmiş narkotiklərin bazar dəyərindən iki dəfə çox idi. Şahzadə cərimənin yarısını ödəməyə hazır olduğunu bildirsə də, nəticədə heç bir maliyyə itkisi olmadan Livanı tərk edə bildi. Şahzadənin ölkədən çıxmasına icazə verən Livan Gömrük Xidmətinin rəhbəri Bəhri Dahir isə rüşvət almaqda şübhəli bilindi.

Lakin “Kaptagon”un əsas nəqli şəxsi təyyarələrlə həyata keçirilmirdi.

2021-ci ilin dekabrında “The New York Times” qəzeti on ölkənin hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları, beynəlxalq və regional narkotik siyasəti üzrə ekspertlər, ABŞ-ın keçmiş və hazırkı yüksək vəzifəli dövlət məmurları ilə müsahibələr əsasında hazırladığı jurnalist araşdırmasını dərc etdi. Araşdırmada aşağıdakı məlumatlar yer alırdı.

2017-ci ildə Küveytin Əş-Şuveyx limanında 10 milyon “Kaptagon” həbi aşkar edilərək müsadirə olunub.

2019-cu ildə cinayətkarlar bu rekordu yenilədilər. Yunanıstanın Pirey limanında ümumi çəkisi 1,5 tondan çox olan 33 milyon həb müsadirə edildi. Narkotiklər ağac lifli lövhələrin içindəki boşluqlarda gizlədilmişdi. 

2020-ci ilin fevralında Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Dubay şəhərində 35 milyon həb müsadirə edildi. Həmin ilin iyulunda isə İtaliyanın Salerno şəhərində ümumi dəyəri təxminən 1 milyard avro olan 84 milyon həb ələ keçirildi. Narkotiklər qəzet kağızı rulonlarının içində gizlədilmişdi. 2021-ci ildə Malayziyanın ən böyük dəniz limanı olan Port-Klanqda 90 milyon “Kaptagon” həbi müsadirə edildi.

Bunlar yalnız ən böyük müsadirə hallarının siyahısıdır. Daha kiçik həcmdə “Kaptagon” partiyaları Almaniya, Misir, İordaniya, Səudiyyə Ərəbistanı, Rumıniya, Niderland, Türkiyə və Fransada da aşkar edilərək müsadirə olundu.

Qaçaqmalçılar “Kaptagon”u gizli ikiqat dibi olan dəniz konteynerlərində, mebellərdə, süd qablaşdırmalarında, çay paketlərində, sabunların içində, plastik tərəvəz və meyvələrin daxilində gizlədir, sonuncuları isə həqiqi tərəvəz və meyvələrlə örtürdülər.

Araşdırma müəlliflərinin hesablamalarına görə, 2019-cu ildən başlayaraq müsadirə edilən “Kaptagon”un bazar dəyəri Suriyanın ümumi qanuni ixracının həcmini üstələyirdi. Belə ki, 2020-ci ildə ümumi dəyəri təxminən 2,9 milyard dollar olan həblər müsadirə edilmişdi. Halbuki Suriya həmin il cəmi 860 milyon dollar dəyərində məhsul ixrac etmişdi.

Narkotiklərin əsas istehsalı hökumətin nəzarətində olan ərazilərdə — Livanla sərhəd yaxınlığında, Dəməşqin ətraf qəsəbələrində və Latakiya limanı rayonunda cəmləşmişdi.

“The New York Times” araşdırmasında Suriya narkoimperiyasının əsas idarəetmə mərkəzi Bəşər Əsədin kiçik qardaşı, general-mayor Mahir Əsədin komandanlıq etdiyi 4-cü zirehli diviziya adlandırılırdı. Diviziyanın təhlükəsizlik xidmətinə general-mayor Hassan Nafi Bilal rəhbərlik edirdi.

İordaniya İctimai Təhlükəsizlik Xidmətinin narkotiklərlə mübarizə şöbəsinin rəisi polkovnik Həsən Əl-Kudə qəzetə müsahibəsində bildirmişdi: ““Kaptagon” istehsal edən fabriklər 4-cü diviziyanın nəzarətində olan ərazilərdə yerləşir və onun himayəsi altındadır”.

Suriya hökuməti ilə sıx əlaqələri olan iş adamları Amer Hiti və Xodr Tahir bin Əli də araşdırmada narkotik qaçaqmalçılığına aidiyyəti olan şəxslər sırasında göstərilirdi. Hər ikisi Bəşər Əsədin sonuncu prezidentlik kampaniyasının sponsoru olmuşdu. Hər ikisinə beynəlxalq sanksiyalar tətbiq edilmişdi. 2021-ci ildə prezident Əsəd Xodr Tahir bin Əlini “müharibə şəraitində iqtisadiyyat və maliyyə idarəçiliyi sahəsində göstərdiyi müstəsna xidmətlərə görə” “Xidmətlərə görə” ordeni ilə təltif etmişdi.

Araşdırmada Suriyada yaşayan livanlı iş adamı Nuh Zayter Livan və Suriya narkotik qaçaqmalçılığı iştirakçıları arasında əlaqəyə cavabdeh şəxs kimi göstərilmişdi. O, “The New York Times” müxbiri ilə telefon danışığında ünvanına səsləndirilən ittihamları qəti şəkildə rədd edib bildirdi ki, onun biznesi həşişlə bağlıdır: “Mən Səudiyyə Ərəbistanına və ya başqa yerə bu zəhəri göndərməmişəm və heç vaxt göndərməyəcəyəm. Hətta ən qatı düşmənimə belə “Kaptagon” tədarük etmərəm”. 

2021-ci il aprelin 6-da Livanda yerli mətbuatın “Kaptagon kralı” adlandırdığı Həsən Dəqqu və daha iki narkotik alverçisi həbs olundu. Dəqqunun üzərindən iki iş icazəsi tapıldı: biri qüvvədə olan, digəri isə müddəti bitmiş sənəd idi. Müddəti bitmiş icazəni 4-cü zirehli diviziyanın təhlükəsizlik xidməti vermişdi. 

Dindirmələr zamanı Dəqqu 4-cü diviziya ilə əlaqələri barədə bunları danışdı: qaçaqmalçılığın əsas axınının keçdiyi Latakiya limanına diviziya nəzarət edirdi. Dəqqu gömrük rüsumlarından yayınmağa çalışan şəxslər barədə 4-cü diviziyanın təhlükəsizlik xidməti əməkdaşlarına məlumat verir, bunun müqabilində toplanmış məbləğin müəyyən faizini alırdı. 

Dəqqu 4-cü diviziyada Mahir Əsədin müavini və diviziyanın təhlükəsizlik xidmətinin rəisi Hassan Bilalla birbaşa əməkdaşlıq etdiyini bildirdi.

Məhkəmə “Kaptaqon kralı”nın bazar dəyəri təxminən 1–2 milyard dollar olan, 100 milyona yaxın preparat həbinin Səudiyyə Ərəbistanına göndərilməsi cəhdində iştirakını sübuta yetirilmiş hesab etdi və onu yeddi il müddətinə ağır fiziki əmək cəzasına məhkum etdi.

Narkodövlət

Böyük Britaniyanın Millətlər Birliyi və İnkişaf Nazirliyinin və nazir müavini, lord Tariq Əhmədin Uimbldonlunun 2023-cü il martın 28-də yaydıqları birgə press-relizdə aşağıdakı fikirlər yer alırdı. Müstəqil ekspertlərin qiymətləndirmələrinə görə, “Kaptagon” ticarətinin illik dövriyyəsi 57 milyard dollar təşkil edə bilər ki, bu da Meksika narkokartellərinin illik dövriyyəsindən təxminən üç dəfə çoxdur. Narkotikin dünya üzrə istehsalının 80 faizi Suriyanın payına düşür.

Nyu Yorkda yerləşən “New Lines Institute” tədqiqat mərkəzinin qiymətləndirməsinə görə, “Kaptagon”un dünya bazarının illik dövriyyəsi 10 milyard dollardır. Narkotikin dünya üzrə istehsalının təxminən 80 faizi Suriyanın payına düşür və bu, ildə təxminən 2,4 milyard dollar gəlir gətirir.

“France Presse” agentliyinin 2022-ci ildə dərc etdiyi araşdırmada da “Kaptagon”un dünya bazarının illik dövriyyəsi eyni məbləğdə — 10 milyard dollar qiymətləndirilirdi. 

Dünya Bankının 2024-cü ilin yazında dərc olunmuş hesabatında qeyd edilirdi ki, Suriya dünyanın ən böyük narkotik istehsalçısına və ixracatçısına çevrilib, kaptagon biznesi isə Suriya iqtisadiyyatının ən gəlirli sektorudur. Narkotikin müsadirə olunması ilə bağlı statistik məlumatlar əsasında Dünya Bankının ekspertləri 2020–2023-cü illərdə Suriyanın “Kaptagon” bazarının illik həcmini 5,6 milyard dollar, narkobizneslə məşğul olan şəxslərin illik gəlirini isə 1,8 milyard dollar qiymətləndiriblər.

Suriya yeraltı narkotik imperiyasının miqyası ilə bağlı qiymətləndirmələr arasında on dəfəyə qədər fərq olsa da, hətta ən aşağı rəqəm belə ölkənin leqal iqtisadiyyatının həcmi ilə müqayisə oluna bilər. Suriyanın 2023-cü ildə ÜDM-i 6,2 milyard dollar, illik leqal ixracının həcmi isə 960 milyon dollar qiymətləndirilirdi.

Dövlətin himayəsi altında həyata keçirilən narkobiznes sirr deyildi.

Qərb ölkələri narkotik ticarətinə aidiyyəti olmaqda şübhəli bilinən yüksək vəzifəli suriyalı dövlət məmurlarına, o cümlədən Bəşər Əsədin qohumlarına qarşı sanksiyalar tətbiq edirdilər. Bunun heç bir faydası olmadı.

2011-ci ilin noyabrında Suriyanın  Ərəb Dövlətləri Liqasındakı (ƏDL) üzvlüyü dayandırıldı. Buna səbəb ölkə hakimiyyətinin bütün siyasi məhbusların azad edilməsi və müxalifətlə dialoqa başlanması barədə təşkilatla imzaladığı sazişin şərtlərini yerinə yetirməməsi idi. Ərəb ölkələri öz səfirlərini Suriyadan geri çağırmağa başladılar, ölkəyə qarşı ƏDL-in sanksiyaları tətbiq olundu. 2018-ci ildən etibarən ayrı-ayrı ölkələr Dəməşqdəki səfirliklərini yenidən açmağa başladılar. 2023-cü ilin mayında isə Suriyanın ƏDL sıralarına qaytarılması barədə qərar qəbul edildi. Halbuki onun təşkilatdan çıxarılmasına səbəb olan problemlər aradan qaldırılmamışdı.

Suriyanın təşkilata qaytarılması ilə bağlı qarşısına qoyulan əsas tələblərdən biri “Kaptagon”un yayılmasına qarşı mübarizədə yardım göstərməsi idi.

2023-cü ilin avqustunda Bəşər Əsəd “Sky News Arabia” telekanalına müsahibəsində narkotik qaçaqmalçılığı ilə bağlı vəziyyəti belə şərh etdi: “Bu hadisənin təhlükəsini dərk edərək, onunla mübarizədə həvəslə əməkdaşlıq etməyə hazır olan ilk tərəf bizik. Dövlətin belə bir fəaliyyətə dəstək verməsi ağılsızlıq olardı. Bu vəziyyətin yaranmasına görə məsuliyyət Suriyada xaosun yaradılmasında iştirak etmiş ölkələrin üzərinə düşür, Suriya dövlətinin yox”.

Suriya və Səudiyyə Ərəbistanı ilə həmsərhəd olan İordaniya coğrafi mövqeyinə görə güclü narkotik axını ilə üzləşdi. İki ölkənin sərhədində İordaniya sərhədçiləri ilə qaçaqmalçılar arasında tez-tez atışmalar baş verirdi. Suriyalı qaçaqmalçılar “Kaptagon”u İordaniya sərhədindən keçirmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirdilər. Hətta üzərində süvari olmadan sərhədi keçməyi öyrədilmiş eşşəklərlə də həblər daşınırdı.

Son illərdə narkotikləri dronlar vasitəsilə keçirməyə başladılar.

Suriyanın ƏDL-ə qaytarılmasından bir gün sonra, 2023-cü il mayın 8-də İordaniya sərhədinin yaxınlığında, Suriyanın cənubunda yerləşən fərdi yaşayış evinə hava zərbəsi endirildi. Böyük narkotik alverçisi Maray əl-Ramzan ( “Suriyalı Eskobar” ləqəbi ilə tanınır), onun həyat yoldaşı və altı övladı öldürüldü. 

Ehtimal olunur ki, əl-Ramzanı İordaniya aradan götürüb, lakin bu ölkənin hakimiyyət orqanları hadisəyə aidiyyətlərini nə təsdiq, nə də təkzib ediblər. 2024-cü ildə bu cür daha bir neçə əməliyyat keçirildi.

Suriyada “Kaptagon”un istehsalı və qanunsuz ixracı Bəşər Əsəd ölkədən qaçana qədər dayanmadı. Mahir Əsəd də ölkədən qaçdı. Onun yeri bir müddət naməlum qalsa da, sonda qardaşı kimi Moskvada olduğu aşkar edildi.

Hazırladı: Yadigar Sadıqlı

Mənbə: Burada