Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə uzunmüddətli münasibətlər tarixi var. Hələ 2016-cı ildə Ermənistan və Aİ Hərtərəfli və Genişləndirilmiş Tərəfdaşlıq Sazişini imzalayıblar. Mahiyyət etibarilə, bu saziş sistemlərimizin yaxınlaşdırılması və standartların tətbiqi ilə bağlıdır. Bunu Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Ermənistanın Aİ-yə üzv olmağı qarşısına məqsəd kimi qoyub-qoymadığı barədə suala cavab verərkən Radio France Internationale-yə bildirib.

“2018-ci ildən sonra Avropa İttifaqı ilə münasibətlərimizi daha da yaxınlaşdırmağa davam etdik. 2025-ci ildə hətta Ermənistanın Aİ-yə üzvlük prosesinin başlanması haqqında qanun qəbul edildi. Bu qanun vətəndaş təşəbbüsü əsasında qəbul olunub”, – Paşinyan deyib.

Onun sözlərinə görə, variantlardan biri Ermənistan Respublikasının Avropa İttifaqının üzvünə çevrilməsidir. “Niyə variantlardan biri deyirəm? Çünki Aİ hələ genişlənmə siyasəti ilə bağlı qərar qəbul etməlidir. Təkcə üzv olmaq istəyən ölkənin arzusunun olması və ya bu məsələni müzakirə edən dövlətin mövqeyi kifayət deyil.

Bu gün Aİ daxilində də qurumun genişlənməsinin məqsədəuyğun olub-olmaması ilə bağlı müxtəlif fikirlər var. Deməli, bu suala veriləcək cavab həm də həmin amildən asılıdır”, – Paşinyan bildirib.

Bununla belə, hökumət başçısının sözlərinə görə, Ermənistan Respublikasının və erməni xalqının strateji məqsədi alternativlər yaratmaqdır.

“Uzun müddət elə bir mühitdə və şəraitdə yaşamışıq ki, Ermənistanın və onun xalqının, o cümlədən xarici münasibətlər sahəsində geniş alternativləri olmayıb. Bizim vəzifəmiz bu alternativləri yaratmaqdır.

Nəticə etibarilə, istənilən qərar konkret mühitdə və konkret şəraitdə qəbul edilir. Alternativlər yaratmaqda məqsədimiz ondan ibarətdir ki, Ermənistan xalqı ölkənin Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvü olaraq qalmasına, Avropa İttifaqına üzv olmasına, yoxsa nə Aİ-nin, nə də Aİİ-nin üzvü olmamasına qərar versin.

Eyni zamanda, biz istənilən halda Ermənistan Respublikasında islahatları davam etdirəcək, ölkəni Avropa İttifaqının standartlarına uyğunlaşdıracağıq. Əgər nə vaxtsa Ermənistan Aİ-yə üzv olmaq üçün tam və obyektiv şəkildə hazır olsa, onda məsələ yenidən iki əsas tərəfdən asılı olacaq: Avropa İttifaqı bizi qəbul etmək istəyəcəkmi və Ermənistan xalqı bu variantın lehinə səs verəcəkmi?

Ermənistan obyektiv baxımdan üzvlüyə hazır olsa, amma Aİ-yə üzv qəbul edilməsə belə, ölkə yenə də qazanc əldə etmiş olacaq. Belə olan halda, Avropa İttifaqının standartlarına tam uyğun gələn dövlətimiz olacaq”, – Ermənistanın Baş naziri bildirib.

Onun sözlərinə görə, 2026-cı ildə Ermənistanda Avropa İttifaqına üzvlüklə bağlı referendum keçirilməsi real deyil. Çünki respublika hələ Aİ-yə üzvlük üçün rəsmi müraciət etməyib.

“Biz hesab edirik ki, Ermənistanda bu məsələ ilə bağlı referendumun keçirilməsi üçün ən azı ölkəmiz Avropa İttifaqına üzvlük üçün rəsmi müraciət etməlidir. Hələlik biz üzvlük üçün müraciət etməmişik. Buna görə də bu il referendum keçirilməsi real deyil”, – Paşinyan deyib.

Bununla yanaşı, Baş nazir Aİ-yə üzvlük üçün müraciət etməyin Ermənistan hakimiyyətinin qarşıya qoyduğu məqsədlərdən biri olduğunu təsdiqləyib. Lakin o, bu addımın özlüyündə son məqsəd olmadığını vurğulayıb.

“Əgər indi məndən Ermənistan Respublikasının bu gün Avropa İttifaqına üzv olmağa hazır olub-olmadığını soruşsanız, səmimi şəkildə cavab verərəm: xeyr. Çünki bu meyarlara uyğunlaşmaq üçün hələ çoxlu islahatlar həyata keçirməliyik”, – Paşinyan bildirib.

Paşinyanın sözlərinə görə, üzvlük üçün müraciət etmək ölkənin inteqrasiya prosesinə müəyyən səviyyədə hazır olmasını nəzərdə tutur. Buna görə də sırf müraciət etmiş olmaq xatirinə üzvlük üçün müraciət etmək məntiqsiz olardı.

Baş nazir qeyd edib ki, Ermənistan islahatların həyata keçirilməsi, o cümlədən Hərtərəfli və Genişləndirilmiş Tərəfdaşlıq Sazişində nəzərdə tutulan tədbirlərin icrası sahəsində Avropa İttifaqı ilə fəal əməkdaşlıq edir.

Hökumətin strategiyasında “alternativlər” yaratmaq hansı rol oynayır və Paşinyan nə üçün Ermənistan vətəndaşlarına Aİİ, Aİ-yə üzv olmaq və ya heç bir inteqrasiya blokuna qoşulmamaq arasında seçim imkanı yaratmağı əsas vəzifə hesab edir?

Avropa İttifaqına üzvlüyün mümkün variantlardan biri olması ilə dövlətin xarici siyasətinin şaxələndirilməsinin fundamental məqsəd olması arasında hansı fərq var?

Paşinyan 2026-cı ildə Aİ-yə üzvlüklə bağlı referendumun keçirilməsini prosedur məntiqi baxımından nə üçün real hesab etmir?

Paşinyan Avropaya inteqrasiyanı nə üçün hər iki tərəfin qərarlarından asılı olan proses kimi təqdim edir və Aİ daxilində genişlənmə siyasəti ilə bağlı müzakirələr Ermənistanın imkanlarını necə məhdudlaşdırır və ya bu imkanların çərçivəsini müəyyənləşdirir?

Pressklub.az bu məsələlərlə bağlı fikirlərini bölüşmək üçün müstəqil analitik Rəşad Rzaquliyevə müraciət edib.

Onun sözlərinə görə, bu gün aydındır ki, “Ermənistan” adlı “lot” geosiyasi hərraca çıxarılıb. “Rusiya, ABŞ, Aİ, İran, Türkiyə və Azərbaycan öz təkliflərini irəli sürür. Yalnız bir məsələ aydın deyil: lotun qalibə satılacağı son qiymət, yəni hərrac çəkicinin qiymətini kim müəyyənləşdirəcək?

Tamamilə aydındır ki, Nikol Paşinyan Avropa ilə əməkdaşlığa meylli olardı. Daha dəqiq desək, Makronun Fransası ilə. Bu, Fransanın Cənubi Qafqazdakı geosiyasi və geoiqtisadi ambisiyaları çərçivəsinə uyğun gəlir. Belə bir ssenaridə Ermənistan Qara dəniz və Gürcüstan vasitəsilə İranla əlaqə yaradan siyasi-coğrafi körpüyə çevrilərdi. Bütün bunlar Türkiyə və Azərbaycanla maraqlar uğrunda mübarizə kontekstində baş verərdi. Təsadüfi deyil ki, məhz Fransa 2023-cü ildən bu günədək Ermənistanı “Staxanovçu sürəti” ilə hərbiləşdirir.

Lakin burada bir “amma” var… Bu, Emmanuel Makronun prezidentlik müddətinin 2027-ci il mayın 14-də başa çatması ilə bağlıdır. Bu isə Ermənistanı Avropadakı əsas lobbiçisinin dəstəyindən məhrum edir. Digər tərəfdən, ölkənin belə qısa müddətdə Aİ ailəsinə qoşulmaq arzusu da xeyli qeyri-müəyyəndir. Üstəlik, Fransada yeni hakimiyyətin Paşinyandan daha çox erməni diasporu ilə yaxın münasibətlər quracağı ehtimalı yüksəkdir.

Bundan əlavə, Aİ-nin genişlənmə siyasəti hazırda bir sıra amillərlə məhdudlaşır. Namizəd ölkələrin növbəsi artıq formalaşıb: Qərbi Balkan ölkələri, Ukrayna və Moldova bu prosesdə iştirak edirlər. Aİ-nin yeni müraciətləri sürətlə nəzərdən keçirmək üçün nə kifayət qədər resursu, nə də siyasi iradəsi var. Digər tərəfdən, yekdillik prinsipi problemi mövcuddur: Aİ-nin 27 üzv dövlətindən hər hansı biri namizəd ölkənin irəliləməsinə mane ola bilər və bu, mütəmadi olaraq baş verir.

Ən əsası isə Ermənistan Aİ standartlarının heç birinə uyğun gəlmir, bu ittifaqla həmsərhəd deyil, KTMT və Aİİ-nin üzvüdür, ərazisində Rusiya hərbi bazası yerləşir. Bütün bunlar Brüssel qarşısında əvvəlki genişlənmə dalğalarında mövcud olmayan suallar yaradır”, – ekspert qeyd edir.

Bununla belə, onun fikrincə, Qafqazda Rusiyanın forpostu rolunu xarici öhdəlikləri və imtiyazları baxımından oxşar olan Avropa peyki modelinə dəyişmək ideyası Ermənistan cəmiyyətini hədsiz dərəcədə bürüyüb. 

“Ermənilərin rədd etdiyi və “istefaya göndərməyə” çalışdığı Rusiya geosiyasi qütbü isə getməyə tələsmir və bütövlükdə Ermənistanı, xüsusilə də Paşinyanı müxtəlif problemlərlə hədələyir. Hazırda Nikol Paşinyanın “Aİ ilə Aİİ arasında” formulu – xalqın inkişaf yolunu seçməli olduğu yanaşma – öz administrasiyasının zəifliyini gizlətmək və “dönüklüyə” görə məsuliyyəti erməni cəmiyyətinin üzərinə qoymaq cəhdidir.

Bəzi məlumatlara görə, Ermənistan iqtisadiyyatına yatırılmış xarici investisiyaların 46-48 faizindən çoxu Rusiyaya və Rusiya kapitalı olan şirkətlərə məxsusdur. Eyni qiymətləndirmələrə əsasən, Aİİ-nin payı təxminən 86 faizdir. Ölkədə Rusiya kapitalı olan 4,5 mindən çox müəssisə qeydiyyatdan keçib. Rusiya biznesi əsas strateji sahələrə və ən iri vergi ödəyicisi olan şirkətlərə nəzarət edir. İstənilən ssenaridə Rusiyadan uzaqlaşmaq ağır nəticələr doğuracaq. Elə buna görə də V. Putinin Ermənistan cəmiyyətinə referendum vasitəsilə gələcəyini kiminlə – Aİ, yoxsa Aİİ ilə görmək istədiklərini dərhal müəyyənləşdirməyi açıq şəkildə təklif etməsi istehza doğurur.

“Dəvət etmədikləri yerə getmək, səni saxlamağa çalışmadıqları yerdən ayrılmaq” – bu, sadəcə, Avrasiya geosiyasi üfüqlərinin gələcəyinə aydınlıq gələnədək Rusiya ilə uzunmüddətli bazarlıq aparmaq cəhdidir.

ABŞ-la strateji xartiya, TRIPP layihəsi, Rusiya ilə ticarətin azalması, Azərbaycanla logistika və iqtisadi əlaqələrin qurulması istiqamətində atılan ehtiyatlı addımlar və digər məsələlər də həmin geosiyasi hərrac məntiqinə uyğun gəlir. Türkiyə Respublikası ilə hərtərəfli və tammiqyaslı əməkdaşlığa başlamaq arzusu da bu sıradadır.

Bu kontekstdə bu gün İran haqqında danışmağa dəyməz. Onun nümayəndələrinin davamlı diplomatik hay-küyünə baxmayaraq, bu aqoniya keçirən dövlətin ambisiyaları öz ərazi bütövlüyünü və ideoloji birliyini qoruyaraq sağ qalmaq istəyinə qədər daralıb.

Ermənistanın lideri Nikol Paşinyan baş nazirliyi dövrünə təsadüf edən çətin zamanın mahiyyətini çox yaxşı anlayır. O, səhvin qiymətini də dərk edir: belə bir səhvin nəticələri Ermənistan dövlətçiliyi üçün fəlakətli ola bilər. Azərbaycanın sülhə məcburetmə siyasətinə güvənmək isə Ermənistanın öz istəklərinə zidd olsa belə, onun sağ qalmasına kömək edəcək”, – Rzaquliyev hesab edir.

Rauf Orucov