İqor Semivolos — Yaxın Şərq Araşdırmaları 
Mərkəzinin (Kiyev) icraçı direktoru.

Bu gün Avrasiyanın geosiyasi mənzərəsi miqyasına görə XX əsrin sonundakı tektonik silkələnmələrlə müqayisə oluna biləcək fundamental dəyişikliklər mərhələsindən keçir. Ekzistensial müharibə şəraitində öz gələcəyini müdafiə edən Ukrayna üçün Azərbaycanın strateji subyektliyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bakı Rusiya təsirini ardıcıl şəkildə Cənubi Qafqazdan sıxışdırmaqla təkcə regional liderə deyil, Baltik–Qara dəniz məkanından Xəzərə qədər uzanan “sabitlik kəməri”nin formalaşdırılmasında Kiyev üçün əsas tərəfdaşa çevrilir. Güclü və müstəqil Azərbaycan Avrasiyanın enerji və logistika arteriyalarının artıq Kremlin əlində şantaj alətinə çevrilməyəcəyinin təminatıdır.

Rusiya dominantlığının eroziyası və subyektliyin təsbiti

Onilliklər boyu Rusiya amili Bakı üçün xarici siyasətdə həlledici faktor olub. Lakin “idarə olunan xaos”a və alternativsiz vasitəçi roluna söykənən Moskva strategiyası tamamilə tükənib. Bu gün Ukrayna və Azərbaycan faktiki olaraq eyni tarixi prosesin – postsovet məkanının dekolonizasiyasının eyni tərəfində dayanır.

ABŞ və Aİ-nin vasitəçiliyi ilə Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin imzalanması geri dönüşü olmayan nöqtə oldu. Bu sənəd de-yure və de-fakto regionun Rusiya himayəsindən çıxmasını rəsmiləşdirdi. Bakıda uzun müddət Moskvadan asılılığın aləti kimi qəbul edilən Rusiya “sülhməramlı” formatları artıq keçmişdə qaldı.

AZAL-a məxsus təyyarənin 2024-cü il dekabrın 25-də Rusiya hava məkanında qəzaya uğramasından sonra Bakı ilə Moskva arasındakı gərginlik pik həddə çatdı. Rusiyanın şəffaf araşdırmadan imtinası və Kremlin təkəbbürlü ritorikası Azərbaycan cəmiyyətində ciddi narazılıq dalğası yaratdı. Bu hadisə Bakının daxili siyasətinin Rusiya təsirindən qəti şəkildə təmizlənməsi üçün katalizatora çevrildi və milli maraqlara söykənən suveren kursun təsbitini sürətləndirdi.

Bakı–Ankara tandemi: hərbi-siyasi monolit

Köhnəlmiş imperiya bağlarını “bir millət – iki dövlət” prinsipinə əsaslanan strateji tərəfdaşlıq əvəz edib. Təməli 2021-ci ildə Şuşa Bəyannaməsi ilə qoyulan tərəfdaşlıq 2026-cı ilə doğru tamhüquqlu müdafiə ittifaqına transformasiya olundu.

Bu gün Azərbaycan Ordusu NATO standartları əsasında qurulmuş gücdür. Müntəzəm keçirilən təlimlər (“Mustafa Kemal Atatürk”, “TurAz Eagle”) və Türkiyə texnologiyalarının (pilotsuz uçuş aparatlarından tutmuş mürəkkəb qoşun idarəetmə sistemlərinədək) inteqrasiyası regionda nəzərə alınmaması mümkün olmayan çəkindirmə sistemi formalaşdırıb.

Eyni zamanda Ankara və Bakı Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) aparıcı qüvvələrinə çevriliblər. Mədəni platforma kimi formalaşmış qurum artıq real iqtisadi və siyasi bloka transformasiya olunur. Azərbaycan isə burada Türkiyə ilə Mərkəzi Asiyanın türk respublikalarını birləşdirən intellektual və logistika habı rolunu oynayır.

Geoiqtisadiyyat: Azərbaycan Mərkəzi Asiya üçün “azadlıq açarı” kimi

Azərbaycanın rolu qlobal nəqliyyat dəhlizlərinə inteqrasiyası kontekstində xüsusilə aydın görünür. Rusiyanın sanksiyalara məruz qalaraq izolyasiyası fonunda Orta Dəhliz (Middle Corridor) Çinlə Avropa arasında əsas arteriyaya çevrilib.

Bakı Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün “qərb qapısı” funksiyasını yerinə yetirir. Bu isə yeni geosiyasi reallıq yaradır:

Enerji təhlükəsizliyi. Azərbaycan Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Qazaxıstan neftinin və Türkmənistan qazının tranzitini təmin edir. Bu, Aİ üçün (dolayı yolla isə Ukrayna üçün) strateji əhəmiyyət daşıyır, çünki tədarükün Rusiya resurslarından yan keçməklə tam şaxələndirilməsinə imkan verir.

Sənaye kooperasiyası. Özbəkistanla maşınqayırma sahəsində yaradılan birgə müəssisələr göstərir ki, Azərbaycan sadəcə tranzit ölkə deyil, Avrasiyada yeni sənaye bazasının formalaşmasının fəal iştirakçısıdır.

Humanitar “yumşaq güc” və təhlükəsizliyin yeni arxitekturası

Azərbaycan Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə (AQEM) kimi beynəlxalq formatlarda fəal iştirak etməklə təsir imkanlarını ardıcıl şəkildə genişləndirir. Bakı “bölünməz təhlükəsizlik” gündəliyini irəli sürür, kibertəhlükələr və kritik infrastrukturun qorunması məsələlərinin müzakirəsini təşviq edir.

Türk Universitetlər Birliyi və akademik mobillik proqramları vasitəsilə ortaq intellektual məkan formalaşdırılır. Bu yanaşma postsovet mentalitetinin qalıqlarını sıxışdıraraq onları texnologiya və praqmatizmə əsaslanan müasir identikliklə əvəz etməyə yönəlib.

Yeni Avrasiyada yeni rol

Bu gün Azərbaycan geosiyasi transformasiya mərhələsindən keçir. Ölkə öz unikal coğrafi mövqeyini və təbii resurslarını real siyasi subyektliyə çevirə bilib.

Ukrayna üçün Azərbaycan Avrasiyada imperiya təsirinin qəti şəkildə aradan qaldırılması prosesində mühüm tərəfdaşdır. “Təsir obyekti” statusundan çıxan Bakı Xəzərdən Dnepr sahillərinədək uzanan yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdığı strateji düyünə çevrilib.